خەباتی دیپلۆماسیی (شەریف پاشای خەندان) لە پێناو دەوڵەتی كوردستان

د. كارزان محه‌مه‌د

د. كارزان محه‌مه‌د

لەبەر رۆشنایی نامە نهێنییەكاندا

 بەشی یەكەم

كۆتایهاتنی جەنگی یەكەمی جیهان، گۆڕانكاریی هەمەلایەنەی لە نەخشەی دەوڵەتان و بەشداران و بەركەوتەی ئەو ململانێ خوێناوییەدا هێنایەئارا، كاریگەریی راستەوخۆی لەسەر چارەنووسی هەردوو دەوڵەتی عوسمانی و قاجاری هەبوو كە كوردستانیان لەنێوان خۆیاندا دابەشكردبوو. 

دەوڵەتە سەركەوتووەكانی جەنگ، بڕیاریاندا كۆنفرانسێكی (ئاشتی) لە پاریسی پایتەختی فەرەنسا لە رۆژی (18ی كانوونی یەكەمی 1919)دا ببەستن، دەرفەتی بەشداری تەنیا بە وڵاتانی زلهێز درا، ماوەی شەش مانگی خایاند تا چارەنووسی سیستمی نوێی حكومڕانی لە جیهاندا بەپێی بەرژەوەندییەكانی خۆیان دابڕێژنەوە . 

ئەم كۆنفرانسە لە هەلومەرجێكی چارەنووسسازدا بوو، بەهۆی چەندین گۆڕانكاری گرنگ، وەك: هەڵگیرسانی شۆڕشی ئۆكتۆبەر لە روسیا (1917)، شكستی ئەڵمانیا لە جەنگی یەكەمی جیهانیدا، هەڵوەشانەوەی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی. 

ئەمانە ئەم فاكتەرانەن دۆخێكی پڕ لە ناكۆكی و ململانێی دروست كرد كە دەبوایە گۆڕانكاریی لە نەخشەی جیهاندا ئەنجام بدرێت، لەم ئاڵوگۆڕەدا بەرژەوەندیی زلهێزەكان بەسەر مافی میللەتاندا زاڵ كرا، كە دوای زیاتر لە یەك سەدە، هێشتا دەرهاویشتەكانی لەسەر چارەنووسی كوردستان و نەتەوە ستەملێكراوەكان بەردەوامە.

كوردستان لەو سەردەمەدا وێڕای بێ دەوڵەتی، لە چەندین ئاراستەوە لەبەردەم دەستدرێژی و داگیركاریدا بوو: 

یەکەم: لەسەر ئاستی جیهان، سەرەتای هەژموونی داگیركاریی زلهێزەكان، مەترسی بوو لەسەر چارەنووسی گەلی كورد، بۆ نموونە پیلانە داگیركارییەكانی دەوڵەتی بەریتانیا لە (باشووری كوردستان) و فەرەنسا لە (رۆژئاڤا) و روسیا (رۆژهەڵاتی کوردستان).  

دووەم: لەسەر ئاستی رۆژهەڵاتی ناوەراست، لەلایەن وڵاتانی ستەمكاری (قاجاری و عوسمانی) دابەشكرابوو.

سێیەم: لەسەر ئاستی ناوخۆ، دەوڵەتانی زلهێز و ناوچەكە لە رێگەی نوێنەرانی ئاشكرا و نهێنی، بە دنەدانی كەسانی جۆراوجۆر دەیانویست ناكۆكی بخەنە نێو ماڵی كوردستان، فاكتەرێكی خودی كە مەترسییەكەی زیاتر كرد، هێشتا گەلی كورد خاوەنی شۆڕشێكی گشتی و یەك گوتار نەبوو بۆ داكۆكی لە مافەكانی. 

لەم دۆخە سەختەدا، بەستنی كۆنفرانسێك لەلایەن دەوڵەتە سەركەوتووەكانی جەنگ لە وڵاتی فەرەنسا، كاریگەریی راستەوخۆی لەسەر چارەنووسی كورد هەبوو، بەڵام بوونی پیاوێكی مەزن و جەنتڵمان و شارەزای خەباتی دیبلۆماسی (شەریف پاشای خەندان) بە نوێنەرایەتی كورد، چەندین هەوڵیدا بۆ بەشداریی لە كۆنفرانسەكە و سازدانی چاوپێكەوتن و كۆبوونەوە لەگەڵ نوێنەرانی دەوڵەتان، ئامانجی سەرەكیشی بەپێی دیكۆمێنت و نامە دیبلۆماسییەكان، بەدەستهێنانی مافەكانی گەلەكەی و گرتنەبەری چارەسەری ئاشتییانە بوو بۆ بڕیاردان لەسەر دۆزی كورد، یەكەمین هەنگاویش داخوازی بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێكی كوردی تێدا خستەڕوو كە لەسەرئاستی جیهان بەدانپێدانراو هەژمار بكرێت.

لە توێژینەوەیەكی دیكۆمێنتاریدا،  هەوڵماندا بەپشتبەستن بە نامە نهێنییەكانی دیبلۆماتكارانی ئێران و شرۆڤەكردنیان، تیشك بخەینەسەر كاریگەرییەكانی خەباتی دیبلۆماسیی پتر لە سەدەیەك لەمەوبەری (شەریف پاشای خەندان). 

 سەرچاوە سەرەكییەكانمان بریتین لە:

یەکەم: یادداشتی رۆژانەی سیاسەتمەدار و دیبلۆماتكار و بەرپرسانی باڵای دەوڵەتی قاجاری، سەرجەمیان لە شاندێكدا بۆ فەرەنسا نێردرابوون بە مەبەستی بەشدارییکردن لە كۆنفرانسی پاریس.

دووەم: یادداشتی ئەو نێردە دیبلۆماسییانەی ئێران كە بەنهێنی راسپێردران بۆ ویلایەتی موسڵ، بە ئامانجی كاریگەریی لەسەر رای گشتی گەلی كورد لە كۆنفرانسدا.

سێیەم: نامە دیبلۆماسی و تەلەگرافە نهێنییەكانی شاندی ئێران لەكاتی كۆنفرانسدا کە لە فەرەنساوە بۆ وڵاتەكەی خۆیان ناردووە.

چوارەم: دیكۆمێنتە نهێنییەكانی وەزارەتی دەرەوەی ئێران.
پێنجەم: رۆژنامە و بڵاوكراوە فەرمییەكان.

یەكەم: زەمینەسازی بۆ سەربەخۆیی كوردستان.

 كۆتایهاتنی جەنگی یەكەمی جیهانی، راپەرینێكی نوێی هزریی نەتەوەیی لە كوردستانی باشووردا خوڵقاند بە ئامانجی رزگاربوون لە داگیركەر و دامەزراندنی ئەزموونێكی نوێی كوردی، ئەم پرۆسەیەش پێویستی بە كەسایەتییەكی كاریزما لەنێو گەلی كورد هەبوو كە جێی متمانەی جەماوەر بێت، لەم قۆناغەدا (شێخ مەحمودی حەفید1881-1956) كە لە رووی هەستی كوردایەتی و ناوبانگی ئایینییەوە خاوەن پێگەیەكی باڵا بوو، ئەم ئەركە نەتەوەییەی گرتەئەستۆ. (شێخ مەحمودی حەفید) لە چەند بوارێكدا هەنگاوی گرنگی بۆ وەدیهێنانی سەربەخۆیی گرتەبەر، یەکەم: ناردنی نامە بۆ سەرۆك هۆزەكانی كورد تا ببنە خاوەنی یەك گوتار بۆ بەدەستهێنانی ئازادیی كوردستان.

توێژەر سێ نامەی نهێنی و گرنگی ئەم هەنگاوانەی (شێخ مەحمودی نەمر) وەك دیكۆمێنت دەخاتەڕوو كە ترسێكی زۆری لای كاربەدەستانی قاجاری دروست كردووە.

لە (كانوونی دووەمی 1919)دا، بەرپرسی وەزارەتی كاروباری دەرەوەی قاجار لە كوردستان، لە راپۆرتێكدا بۆ (تاران) نووسیویەتی:

«شێخ مەحمود لە سلێمانییەوە كاغەزێكی بۆ (مەلیكوتوجار)ی سەقز نووسیوە، تیایدا هاتووە: لە یەكەمین ساڵدا، ئینگلیز سەربەخۆیی كوردی چەسپاند و نوێنەری خۆمم ناردووە كە دانیشتوانی سەقز و بانە تێبگەیەنێت. راسپێردراوی سیاسی بەریتانیاش لە سلێمانییە، بەپەلە رابەرانی ئەو سنوورە (سەقز و بانە) بێن بۆ سلێمانی تا ژێردەستەیی خۆمان لاببەین».

بەهۆی ئەم نامەیە، وەزارەتی دەرەوە، دیداری لەگەڵ (سێر پێرسی كۆكس)دا ئەنجامداوە، داوای لێكراوە ئەم جۆرە پەیوەندیی و دانوستانانە لەگەڵ دانیشتوانی كوردستاندا قەدەغە بكات. 

هەروەها لە دوو نامەیتردا كە لە شاری ورمێ نێردراوە بۆ تاران، ئاماژە بە گەرموگوڕی مەسەلەی سەربەخۆیی كوردستان كراوە.

لە نامەی یەكەمدا بەناونیشانی (راپۆرتی حكومەتی ورمێ، 17ی جەمادی دووەمی 1337ق، 20ی ئازاری 1919، ژمارە 2922)دا هاتووە: (كوردستانی عوسمانی لە عوسمانی جودا دەبێتەوە و هەر كەسێك بۆ خۆیان قبوڵ بكەن بە سەرۆك هەڵدەبژێردرێت، پێدەچێ شێخ مەحمود یاخود یەكێكیتر پەسەند بكەن و هەڵیببژێرن. كوردەكانی ئێرانیش هەمان خەیاڵیان هەبوو، زۆر داواكارییان نووسی، بەریتانییەكان پەسەندیان نەكرد و رەتیان كردۆتەوە كە ئێمە لەگەڵ ئێراندا دۆستین و ناتوانین ئەم داوایە لە دەوڵەتی ئێران بكەین). 

لە نامەیەی دواتردا كە هەمان مانگ نێردراوە، زانیاریی گرنگتری دركاندووە و نووسیویەتی: (شێرجەنگ بەهادرخان  لەنێو دانوستاندنەكانی خۆیدا لەگەڵ حكومڕاندا باسی شێخ مەحمودی بەناوبانگی كردووە و دركاندوویەتی سەربەخۆیی بە كوردەكانی خاكی عوسمانی دراوە كە ئێستا بەشێكن لە مەملەكەتی فەخیمەی ئینگلیز، هەندێ لە كوردانی ئێرانیش هەر ئەمەیان دەیویست، بەڵام دەوڵەتی بەریتانیا بەهۆی یەكێتیی پەیوەندییەكانی لەگەڵ دەوڵەتی ئێراندا، پەسەندی نەكردووە و وەڵامی داونەتەوە كە ناكرێ سەربەخۆیی و شكۆی دەوڵەتی ئێران پێشێل بكرێت) .  

دووەم: پشتیوانی لە خەباتی دیبلۆماسی شەریف پاشای خەندان لە كۆنگرەی ئاشتی پاریس لە رێگەی مەزبەتەی جەماوەرییەوە. گرنگی ئەم مەزبەتەیە وێڕای پشتگیری لە شەریف پاشا، مۆدیلێكی نوێی یەكخستنی دەنگی جەماوەریش بوو لە كوردستاندا . 

بێگومان یەكگرتوویی لە گوتاری هاوبەشی شۆڕشی شێخ مەحمودی حەفید لەگەڵ تێكۆشانی دیبلۆماسیی (شەریف پاشای خەندان) بۆ بەشداریی لە كۆنفرانسی ئاشتی پاریس كە لە (كانوونی 1919)دا لە كۆشكی ڤێرسای بەسترا، بەدەستكەوتێكی گرنگ  دادەنرێت لە مێژووی كوردایەتیدا.

سێیەم: دیبلۆماسییەتێكی نوێ بۆ سەربەخۆیی كوردستان مۆدیلێكی نوێ، بۆ چارەسەری دۆزی كورد، تێكۆشانی دیبلۆماسی كوردی بوو لەنێو كۆبوونەوەی رابەرانی وڵاتان كە دوای جەنگی یەكەمی جیهان دەیانویست بڕیار لەسەر چارەنووسی گەلان بدەن بەبێ ئامادەبوونی نوێنەرانی نەتەوە بندەستەكان. 

لەو سەردەمەدا سیستمی حكومڕانی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، لەبەردەم شەپۆلێكی گەورەی گۆڕانكاریدا بوو، دیارترینیان هەڵوەشانی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی و لاوازبوونی دەوڵەتی قاجاری بوو، ئەمەش دەرفەتی بۆ گەلانی بندەستی وەك گەلی كورد رەخساند تا وێڕای پشتبەستن بە خەباتی چەكداری، رێبازی دیبلۆماسی لە رێگەی كەسایەتی پڕئەزموونی (شەریف پاشای خەندان)  لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی پیادە بكرێت. ئەم كەسایەتییە بە مەبەستی بەشداریی لە كۆنفرانسی ئاشتی پاریس (1919)، هەوڵە دیبلۆماسییەكانی خستەگەڕ تا بتوانێ كارتی كورد وەك فشار لەهەمبەر دەوڵەتانی سەركەوتوودا بەكاربهێنێ، جەخت لەسەر ئەو راستییەش بكاتەوە بەبێ چارەسەری دۆزی كورد، رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئارامی بەخۆیەوە نابینێت، ئەگەر دەوڵەتی كوردستانیش دابمەزرێت، بەرژەوەندیی دەوڵەتانی زلهێز رووبەڕووی مەترسی نابێتەوە چونكە شۆڕشی چەكداریی كوردیش كۆتایی دێت.

لەم توێژینەوەیەدا، دوای شرۆڤەی دیكۆمێنتەكان، گەیشتمە ئەو راستییەی كە (شەریف پاشا) لە كۆنفرانسی ئاشتی پاریسدا، نەخشەكەی بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی كوردی، لە چەند قۆناغێكدا خۆی دەبینێتەوە: 

- بەر لە دەستپێكی كۆنفرانس، بۆ ئەوەی وڵاتان بەتایبەت دەوڵەتی قاجار لە خۆی نەورووژێنێ، نەرمونیانی نواندووە تا بتوانێ بەكەمترین گرفت بگاتە پاریس. 

- لە دوای گەیشتنی بە شاری پاریس، پەیوەندیی بە نوێنەرانی وڵاتانی زلهێز كردووە لەپێناو رەزامەندكردنیان بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی كوردستان، هەوڵیداوە بیسەلمێنێ كە بنیاتنانی ئەم دەوڵەتە، گرەنتییە بۆ ئاسایش و ئارامی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست.

- لە دەستپێكی كۆنفرانسدا، هەوڵەكانی خستۆتەگەڕ بۆ بەدەستهێنانی مافی بەشداری، بەڵام دەوڵەتانی زلهێز بەو پاساوەی كورد خاوەنی دەوڵەتی نەبووە تا لە جەنگەكەدا لایەنگری وڵاتانی سەركەوتوو بێت، مۆڵەتی بەشدارییان پێنەداوە. 

پاساوێكیتر بۆ رێگری لە شەریف پاشای خەندان، ئەو بیانووە بووە كە بەپشتیوانی كێ تۆ نوێنەری راستەقینەی هەڵوێستی كوردی دەكەی؟ هەربۆیە (شێخ مەحمودی حەفید) لە كارێكی دیبلۆماسی ناوازەدا، پشتیوانی بۆ هەوڵەكانی دەربڕیوە. 

(شەریف پاشا) لە كۆبوونەوەكاندا، دیداری زۆری لەگەڵ نوێنەرانی وڵاتان ئەنجامدا، ستراتیژی سەرەكیی كارەكانی بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی كوردی بوو بە مەرجێك كوردستانی بندەستی عوسمانی و قاجاری لەخۆبگرێت، بۆ بەدەستهێنانی پشتیوانی وڵاتە زلهێزەكانیش كە بڕیاریان لەسەر چارەنووسی گەلان دەدا، لە سەرەتادا بەرنامەڕێژی بۆ وەرگرتنی رەزامەندی لە دەوڵەتی ئینگلیز. هەروەها بۆ بەریتانیای بسەلمێنێ كە بەرژەوەندییەكانی لە رێی دامەزراندنی دەوڵەتی كوردییەوە دەستەبەر دەبێت، نەك لایەنەكانی تر. 

- لە كۆتایی كۆنفرانسدا، كاتێك (شەریف پاشای خەندان) دوای چاودێری وردی كۆبوونەوەكانی كۆنفرانسی پاریس، بەتەواوەتی دڵنیا دەبێت كە زلهێزەكان نایانەوێ دەوڵەتی كوردی دابمەزرێت، بژاردەیەكیتر دەخاتەڕوو كە یەكگرتنەوەی هەموو كوردستانە، بەڕواڵەت لە چوارچێوەی پاشایەتی قاجاردا بن، بەڵام لە رووی مەیدانییەوە سەربەخۆیی تەواوەتی بە كورد بدرێت، واتا دەسەڵاتی خۆبەرێوەبەری هەبێت لە سیستمی كارگێڕی و سیاسیدا.

سەرچاوەی سەرەكیی ئەم توێژینەوە دیكۆمێنتارییە، بریتییە لە:

-1 یادداشتە جۆراوجۆرەكانی سیاسەتمەدار و دیبلۆماتكاران باڵای ئێرانی كە لە چوارچێوەی شاندێكدا چوون بۆ فەرەنسا بەمەبەستی بەشداریی لە كۆنفرانسی پاریس.

-2 یادداشتی كەسایەتییەك كە لەو سەردەمەدا سەردانی ویلایەتی موسڵی كردووە و كۆمەڵێك لە رابەرانی كوردی بینیوە. 

-3 نامە و تەلەگرافە نهێنییەكانی شاندی ئێران لە پاریس كە بۆ وڵاتەكەیان ناردۆتەوە.

-4 دیكۆمێنتە نهێنییەكانی وەزارەتی دەرەوەی ئێران لە قۆناغی كۆنفرانسی پاریسدا.

-5 نامە دیبلۆماسییە نهێنییەكان كە دەربارەی چارەنووسی كوردستان و كۆنفرانسەكە ئاڵوگۆڕكراون.

-6 رۆژنامە و بڵاوكراوە فەرمییەكان.

ئەم یادداشت و نامە و دیكۆمێنتانە كە زانیاریی پڕبایەخی لەسەر تێكۆشانی دیبلۆماسی (شەریف پاشا) لەخۆگرتووە، لە چەند خاڵێكدا گرنگییەكەیان دەخەینەڕوو: 

- سەرجەمیان لە جۆری نهێنین.

- خاوەنەكانیان لە كەسایەتی پلەبەرزەكانی دەوڵەتی قاجار بوون وەك:
سەرۆك وەزیر، وەزیری دەرەوە، دیبلۆماتكارە گەورەكان.

- هیچكام لە خاوەن نامە و تەلەگرافەكان كورد نەبوون، كاتێك باسی خەباتی دیبلۆماسی شەریف پاشای خەندانیان كردووە بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی كوردی، لە رووی موجامەلەی مێژوو نەبووە بەڵكو راستییەكانی ئەو هەلومەرجەیان بۆ دەوڵەتەكانیان خستۆتەڕوو، تا ئاگاداری ئەم شێوازە نوێیەی خەباتی كورد بن كە پەڕینەوەیە لە شێوازی چەكداریی بۆ تێكۆشانی دیبلۆماسی. 

- سەرجەم كەسایەتییەكان، ئەم نامە و یادداشتانەیان لە ساتی بەڕێوەچوونی كۆنفرانسی ئاشتی پاریسدا نووسیوە، ئەمەش لە رووی فاكتەری كات و شوێنەوە بۆ نرخاندنی دیكۆمێنت بە گرنگ دادەنرێت.

- خاوەن یادداشت و نامە و دیكۆمێنتەكان، شایەتحاڵی راستەوخۆی وردەكاریی نێو كۆنفرانسی ئاشتی پاریس بوون.

- زانیاریی و بۆچوونی سەرنجڕاكێشی تێدایە لەسەر ئاشكراكردنی هەڵوێستی راستەقینەی وڵاتان لەهەمبەر دۆزی كورد. 

هەروەها بۆچوونە سیاسییەكانیان بۆ خەباتی (شەریف پاشای خەندان)، شیاوی تێڕامان و شرۆڤەیە كە لە بەشی دووەمدا تاوتوێیان دەكەین.  

 پەراوێزەکان:

  -بۆ وردەكاری كۆنفرانسەكە لە ماوەی ئەو شەش مانگەدا، بڕوانە:

Margaret MacMillan: Paris 1919: Six Months That Changed the World, Publisher: Random House Trade Paperbacks, 2003.

 - شێربەهادرخان هيندی یەكێكە لە كاربەدەستانی ئینگلیز كە چەندینجار سەردانی كوردستانی باشور و رۆژهەڵاتی كردووە بۆ هێنانەدی سیاسەتە داگیركارییەكانی ئینگلیز. 

 - كاوە بیات: ایران و جنگ جهانی اول، اسناد وزارت خارجە، سازمان اسناد ملی ایران، چاپ دوم، 1381، ص (427-428). 
  -بەپێی یادداشتەكانی (رەفیق حیلمی)، ئەم مەزبەتەیە درا بە (رەشید زەكی كابان) كە كەسایەتییەكی شاری سلێمانی بوو تا بنێردرێ بۆ كۆنفرانسی ئاشتی پاریس بەمەبەستی پشتیوانی لە داوا رەواكانی كورد كە وابڕیاربوو (شەریف پاشای خەندان) لە كۆنفرانسەكەدا بیخاتەڕوو، بڕوانە:

رەفیق حیلمی: یادداشت (كوردستانی عێراق و شۆڕشەكانی شێخ مەحمود)، بەشی یەكەم، 1988، لا (65-66).
 -شەریف پاشای خەندان (1865-1951) كوڕی سەعید پاشای خەندان، لە بنەماڵەیەكی دێرینی شاری سلێمانی بوو، لە سوپای عوسمانیدا ژەنەڕاڵێكی ناسراو و دیبلۆماتكارێكی سەركەوتوو بوو. 

لە ژیانیدا رۆڵێكی دیبلۆماسی گرنگی بینی بۆ ناساندنی دۆزی كورد لە ئەوروپادا. كۆمەڵێك داخوازی پێشكەش بە كۆنفرانسی ئاشتی پاریس (1919) كرد بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی كوردستان كردەوە، ئەم هەنگاوەش رۆڵێكی چارەنووسازی هەبوو بۆ پەیمانی سیڤەر و پشتیوانی لە حكومەتی شێخ مەحمودی حەفید. 
بەشی دووەم

تاوتوێی رۆڵی (شەریف پاشای خەندان) بەپشتبەستن بە دەقی یادداشت و نامە نهێنییەكانی چوار دیبلۆماتكار و بەرپرسی باڵای دەوڵەتی قاجاری، جەخت لەسەر ئەوە دەكەنەوە كە لەناو كۆنفرانسی ئاشتی پاریسدا هەوڵێكی زۆری داوە بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی كوردستان، تەنانەت بە ئەرمەنەكانیشی سەلماندووە هاوسۆزی دامەزراندنی دەوڵەتی كوردستان بن تا مافیان پارێزراو بێت. 

ئەم كەسایەتییانەی نامە و راپۆرتە نهێنییەكانیان نووسیوە، بریتین لە: 

یەكەم: نامە نهێنییەكانی (موئەییەد حزور).

دووەم: نامە نهێنییەكانی (محەمەدعەلی فروغی) ناسراو بە (زەكائولمولك) سەرۆكی دیوانی باڵای وڵات كە دواتر پۆستی سەرۆك وەزیرانی گرتەئەستۆ.

سێیەم: موشاویرولمەمالیک ئەنساری (سەرۆك) كە پۆستی وەزارەتی دەرەوەی ئێرانی پێبەخشرا.
 
چوارەم: مەسعود ئەنساری (دیبلۆماتكار و كوڕی موشاویرولمەمالیک ئەنساری).


-حسێنی عەلا (1881-1964) سیاسەتمەدار و وەزیری موختار بوو لە ئێران، پاشان پۆستی سەرۆك وەزیرانی وەرگرت.

یەكەم: نامە نهێنییەكانی (موئەییەد حزور)

نووسەری ناسراو (رەزا ئازەری شەهررەزایی) لە وتارێكی دۆكیۆمێنتاریدا سەبارەت بە هەوڵەكانی (موئەییەد حزور) كونسوڵی ئێران لە موسڵ، باسی كەسایەتی (شەریف پاشای خەندان) لە یەكلاكردنەوەی چارەنووسی كوردستاندا، لایەنێكی شاراوەی خستۆتەڕوو. 

ئێران هەوڵیداوە لە رێگەی چەند راسپێردراوێكی خۆی، هانی گەلی كورد بدات تا ببنە یەك پارچە و لەژێر سایەی حكومڕانییەتی قاجاردا بژین، بەمەرجێك لە رووی نێودەوڵەتییەوە دەسەڵات لای قاجار و لە رووی ناوخۆییەوە سەربەخۆیی تەواوەتی بدرێت بە كورد.

بۆ ئەم مەبەستە، (موئەییەد حزور) سەردانی (شەریف پاشای خەندان) دەکات لە ئەستەنبوڵ دەكات، بەگوێرەی شرۆڤەی یادداشتەكانی سەبارەت بە ئەم سەردانە، تێدەگەین كە (شەریف پاشای خەندان) دوو ئامانجی لەم دیدارەدا هەبووە:

- بە زمانێكی دیبلۆماسییانە نوێنەری دەوڵەتی قاجاری رەزامەند كرد تا رێگر نەبن لە بەشداریی شەریف پاشا و نوێنەرانیتری كورد لە كۆنفرانسی ئاشتی پاریسدا، بەڵكو پشتیوانیشیان بكەن تا دەگەنە كۆنفرانس.

- ئامانجێكی دوورمەودای (شەریف پاشای خەندان) بۆ نەڕەنجانی دەوڵەتی قاجار بوو تا ئەگەر وڵاتانی زلهێز پشتیوانیان لە دەوڵەتی كوردی نەكرد، ئەوا بژاردەی دووەم یەكگرتنەوەی هەموو كوردستان بێ بەجۆرێك لەسایەی قاجاردا بژین نەك دەوڵەتانی ئیستیعمار، یان دەوڵەتی توركیا، بەمەرجێك كاربەدەستانی كوردستان لەلایەن خودی كوردەوە دابنرێن، واتا شێوازێكی خۆبەڕێوەبەری پراكتیزە بكرێت.

دووەم: نامە نهێنییەكانی (محەمەدعەلی فروغی) سیاستمەدار، نووسەر و ئەدیبی ناسراوی ئێرانی (محەمەد عەلی فروغی) (1877-1942) كە لە ماوەی ژیانیدا چەندین پۆستی گرنگی وەرگرتووە، لە ئەندامە چالاكەكانی شاندی ئێرانی بوو لە كۆنفرانسی پاریسدا، نامە و یادداشتەكانی سەرچاوەیەكی بەنرخن دەربارەی وردەكارییەكانی كۆنفرانس. ناوبراو لە ساڵی (1922، 1301) پۆستی وەزارەتی دەرەوەی ئێرانی وەرگرت، پاش ساڵێك پۆستی وەزیری دارایی گرتۆتەئەستۆ. لە قۆناغی هاتنەسەركاری (رەزاشای پەهلەوی) لە ساڵی (1925)دا پۆستی سەرۆك وەزیرانی پێسپێردرا. هەوڵێكی زۆری داوە بۆ یەكلاكردنەوەی سنووری نێوان ئێران - توركیا، هەربۆیە لەلایەن كۆمەڵەی نەتەوەكان بۆ سەرۆكی شورا هەڵبژێردرا، تا ساڵی (1935)دا لە پۆستەكەیدا بەردەوام بوو . 

بێگومان (فروغی) وێڕای داواكردنی ئیمتیاز بۆ وڵاتەكەی لە دەوڵەتانی زلهێز، بەپێی ناوەڕۆكی نامە نهێنییەكانی، بڕوای بە چارەسەری ئاشتییانەی دۆزی كورد نەبووە، لە نامەیەكدا بۆ وەزیری دەرەوەی ئێران لەدوای كۆنفرانسی پاریس ئەو نهێنییەی دركاندووە و نووسیویەتی: (دەربارەی كوردستانی سەربەخۆ، بەبڕوای بەندە ئەم مەترسییە بۆ ئێمە ئاشكرا بووە و نابێ بەو گوتەیەی ئینگلیزەكان باوەڕ بكرێت كە بەشێخ مەحمودیشمان وتووە كوردستانی سەربەخۆ قبوڵ ناكەین) .   

(فروغی) لە نامەیەكیتردا لە پاریسەوە بۆ (مەحمود ویساڵ- ویقاروسەڵتەنە)ی ناردووە، نییەتی خۆی بەرامبەر نەتەوە بندەستەكانی دەوڵەتەكەی خستۆتەڕوو: پێویستە بە هاورێیانمان بوترێ تا ئێستا ئێمە گرفتاری روس و ئینگلیز بووین، ئەگەر نەجوڵێن و نەكەونەخۆ، سبەی گرفتاری ئەفغان و توركمان و كورد و قەفقازی و ئەرمەنی و عەرەبیش دەبین .

(فروغی) لە مانەوەیدا لە پاریس، گفتوگۆیەكی زۆری لەگەڵ نوێنەرانی دەوڵەتانی زلهێزی جیهان ئەنجامدا لەپێناو هێنانەدی ئامانجەكانی، یادداشتەكانیشی كە بەنهێنی نووسیویەتی، لە زۆر شوێندا باسی رۆڵی شەریف پاشای خەندانی كردووە.

لە دیدارێكی نهێنیدا (فروغی) باسی چارەنووسی كوردستانی بندەستی عوسمانی لەگەڵ سەرۆكی شاندی ئازەربایجان كردووە. لەم گفتوگۆیانەدا، (تۆپچی باشیف) دركاندوویەتی رێبەرێكی كورد رێككەوتنامەی لەگەڵ ئەرمەنەكان كردووە كە سەرجەم نەخشەی كوردستان، چ ئێرانی و عوسمانی و تەنانەت بەشێك لە قەفقاز بەشێوەی وڵاتێكی نیمچەسەربەخۆ دابمەزرێت. فروغی ئەم پرۆژەیە دەخاتە پاڵ شەریف پاشا و تەگبیری ئەرمەنەكان.

لە یاداشتێکدا رۆژی چوارشەممە، (17ی جەمادی یەكەمی 1337- 19ی شوباتی 1919)دا  نووسیویەتی: (پاشنیوەڕۆ چووین بۆ ماڵی مومتازوسەڵتەنە، شەریف پاشاش هات و دەربارەی كوردستان گفتوگۆمان كرد، ئینتیمای ئەو وابوو كە لە كوردستاندا پاشایەتییەكی سەربەخۆ بۆ خۆیان دابمەزرێنێت. ئێستا نائومێد بووە لە دنیای ململانێ لەگەڵ فەرەنسا، بەپێی ئەو دڵنیاییەی لەلایەن ئینگلیزەوە لەبارەی لاوازی ئێران بەشەریف پاشایان بەخشیوە، هانیانداوە بەرەو ئێران بچێت. ئەویش لە ترسی تەماحكاریی ئەرمەنەكان و عەرەب قبوڵی كردووە، بەڵام دەیەوێ خۆی لەژێر دەسەڵاتدارێتی (سۆزەرنێتە)ی ئێراندا والی كوردستان بێت. ئەم مەسەلەیەی كوردستان بۆ ئێمە زۆر جێی سەرنجە، دەوڵەتی ئێران لەو پێناوەدا ئەوێ وەربگرێت و هەم بیپارێزێت و هەم كوردستانی خۆمان لەدەست نەدەین، دەبێ ئەوپەڕی لێهاتوویی خۆمان بخەینەگەڕ).

لە یادداشتەكانیدا رۆژی پێنجشەممە، (10ی جەمادی دووەمی 1337)، (13 ئازاری 1919)دا، پێیوایە كە رابەرانی كورد ئەم بەڵێنەیان تەنیا لەپێناو ئەوەدا بوو كە ئێران لەبری دژایەتی، پشتیوانیان بكات تا بەشداریی لە كۆنفرانسی پاریسدا بكەن و دواتر هەڵوێستی راستەقینەیان لەنێو كۆنفرانسدا دەرببڕن بۆ داوای دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی كوردی.

لەمبارەیەوە (فروغی) نووسیویەتی: (شەوێ میوانی شەریف پاشای كورد بووین، بابەتێكی گرنگی ئاشكرا كرد، ئینگلیزەكان ئومێدیان بە كوردەكان بەخشیوە سەربەخۆ دەبن و كاروباری خۆیان رادەستی ئینگلیزەكان بكەن و دەیانەوێ كوردستانی ئێرانیش ببێتە پاشكۆی كوردستانی عوسمانی. سەرەنجام ناوی دەسەڵاتدارێتی (سۆزەرنێتە)ی ئێران بە ناوبراو ببەخشن، موشاویرولمەمالیکی ئەحمەق لە دانوستاندنەكانی خۆی لەگەڵ كوردەكان و شەریف پاشادا لەم خاڵە تێنەگەیشتووە، واخەیاڵی كردبوو كوردەكان ئامادەن ببنە بەشێك لە ئێران).

بەبڕوای توێژەر، ئەم نامەیە ئاستی دیبلۆماسییەتی شەریف پاشای خەندان دەخاتەڕوو كە توانیویەتی نوێنەرانی ئەرمەن رەزامەند بكات تا لەگەڵ دەوڵەتی كوردستاندا بژین، نەك لەگەڵ وڵاتانیتردا. 

بایەخێكی تری ئەم رێككەوتنەی شەریف پاشا، چەسپاندنی یەكڕیزییە لەنێوان گەلی كورد و ئەرمەن، چونكە لەو قۆناغەدا هەوڵی چاندنی ناكۆكی بۆ هەڵگیرسانی شەڕی نێوان كورد و ئەرمەن دەدرا.   

هەروەها لە یادداشتی رۆژی چوارشەممە، (18ی جەمادی دووەمی 1338 - 10ی ئازاری 1920)دا، کە بەشێكی باسی شەریف پاشایە، نووسیویەتی: (نووسرەتودەولە هات و وتی ئەمڕۆ شەریف پاشا شرۆڤەیەكی لە رۆژنامەی (تایمز)دا نووسیوە، وتارێك بۆ رەتكردنەوەی ئامادە بكە) .

توێژەر بۆ دڵنیابوونەوە لە راستی و دروستی ئەم یادداشتە، ئەرشیفی رۆژنامەی (تایمز)ی لەندەنی پەیدا كرد، بابەتەكەی (شەریف پاشا)ی لەهەمان رۆژدا تێدایە كە داوای مافەكانی كوردستان و سەربەخۆیی كوردستان دەكات، لە پاشكۆدا خراوەتەڕوو.

لە یادداشتەكانی رۆژی پێنجشەممە، (23ی رەجەب - 24ی نیسانی 1919)دا دەربارەی شەریف پاشا نووسیویەتی: (ئەمرۆ نامیلكەیەكی چاپكراوی شەریف پاشامان بینی كە لە كۆنفرانسی ئاشتیدا سەربەخۆیی كوردستانی دەوێت و نەخشەیەكی بۆ سنوورەكانی كوردستان كێشاوە و كوردستانی ئێرانیشی كردووە بە پاشكۆی، تەنانەت شاری كرماشانیشی لەنێو خستووە).

بەبڕوای توێژەر، سەرجەم نامەكانی (محەمەدعەلی فروغی)، پێداگری (شەریف پاشای خەندان) دەردەخات بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی كوردستان، لە چەند خاڵێكەوە جێی بایەخن:

- نامەكانی (فروغی) لە جۆری نهێنی و تایبەتن كە بۆ وڵاتەكەی ناردۆتەوە. واتا سەرواڵا نەبوون تا سیاسەتی موجامەلە بن بۆ هەوڵەكانی (شەریف پاشای خەندان).

- (فروغی) لەو قۆناغەدا، پۆستێكی باڵای لە وڵاتەكەیدا هەبووە.

- (فروغی) خۆی شایەتحاڵە و دیداری لەگەڵ (شەریف پاشا)دا كردووە كە بانگەوازی بۆ دامەزراندنی دەوڵەت كردووە. 

سێیەم: نامە نهێنییەكانی (موشاویرولمەمالی) عەلیقولی مەسعود ئەنساری (1868-1938) ناسراو بە (موشاویرولمەمالیک) لە دیبلۆماتە ناسراوەكانی كۆتایی قۆناغی حكومڕانی قاجار و سەرەتای حكومڕانی پەهلەوی بوو، پۆستی وەزارەتی دەرەوەی گرتەئەستۆ و سەرۆكی شاندی ئێران بوو بۆ كۆنفرانسی ئاشتی پاریس. 

لە رۆژانی كۆنفرانسدا وێرای هەوڵدان بۆ بەشداری، چاودێرییەكی وردی ستراتیژی دەوڵەتە سەركەوتووەكانی جەنگی كردووە، بەردەوام نامە و تەلەگرافی بۆ وەزارەتی دەرەوەی وڵاتەكەی ناردۆتەوە كە هەندێكیان پەیوەندیدارە بە چارەنووسی كوردستان، لەم بەشەدا دەقی نامەكان دەخەینەڕوو.

- (موشاویرولمەمالیک) لە نامەیەكدا بۆ (وەزارەتی كاروباری دەرەوە) لە رۆژی (27ی كانوونی دووەمی 1919-نمرە1)دا باسی هەلومەرجی كوردستان و شەریف پاشای خەندانی تێدایە و  نووسیویەتی:

((دابەشكردنی مەمالیكی عوسمانی، ئەوەی لە ئێستادا وا دێتەدی، عەرەبستان و میزۆپۆتامیا (بین النهرین) و سوریا و فەلەستین و ئەرمەنستانە. 

لە رۆژنامەكانی ئیسلامبولدا دەبینرێت كە ویلایەتەكانی وان، بەتلیس، دیاربەكر، ئەرزەرۆم، یەریڤان، قارس بە ئەرمەنەكان دەسپێردرێت.

تەنانەت یەكێك لە رۆژنامەكان نەخشەی ئەرمەنستانی لە یەكێك لە رۆژنامەكانی پاریس وەرگرتووە، ورمێ و دەوروبەری وەك بەشێك لە ئەرمەنستان نەخشاندووە. 

لە ئیسلامبول دیدارێكم لەگەڵ رابەرانی كورد وەك شێخ عەبدولقادر و مستەفا پاشادا سازكرد (وادیارە مەبەستی شێخ عەبدولقادر شەمزینی و مستەفا پاشای یاموڵكییە-توێژەر)، ئەوان نائومێدن لەوەی ویلایەتە كوردنشینەكان لەژێردەستی عوسمانیدا بمێنێتەوە، بەشیاوتری دەزانن ببنە بەشێك لە ئێران، دواجار ئێرانیش تا ئەندازەیەك سەربەخۆیی ناوخۆییان بداتێ، بەو مانایەی كاربەدەستانی كوردستان لەلایەن خۆیانەوە دیاریی بكرێت. 

بەڵێنی هاوكاریم بەم خەیاڵەوە داونەتێ و كاغەزێكیان نووسی بۆ شەریف پاشا لە پاریس، بەدواداچوون بۆ ئەم بۆچوونە بكات و چاوەڕوانی ئاماژە دەبن لەلایەن ئێرانەوە تا خۆیان لەلای كوردستانەوە هەنگاو بنێن. ئاشكرایە بایەخی ئەم مەسەلەیە بۆ ئێران چییە و ئەگەر ویلایەتەكانی كوردستانی عوسمانی بكەوێتە دەست ئەرمەنەكان، بە دراوسێیەتیان لەگەڵ كوردستانی ئێراندا چ ئاستەنگێ بۆ ئێران دەخوڵقێنن. بەندە لێرە لەكاتی خۆیدا هەنگاو دەنێم. پێویستە ئەم بابەتە لە تاران لەگەڵ باڵیۆزاندا دانوستاندنی لەسەر بكرێت و هەرچی زووە كۆمەڵێك نوێنەری پێویست لەلایەن كونسوڵگەرییەوە و بە فەرمانێكی تایبەت لەم بوارەدا بۆ وان و هەكاری و بایەزید بنێردرێت.

هەر لەم دوو رۆژەدا لە پاریس، دیدار لەگەڵ شەریف پاشادا دەكەین و كارەكە بەم چەشنە رێكدەخەین كە بۆ رابەرانی كورد لە ئیسلامبول بنووسێت تا ئەوانیش هەنگاوە راستەوخۆكانیان دەستپێبكەن.

))بەبڕوای توێژەر، ئەم نامەیە دەریدەخات (موشاویرولمەمالیک) نییەتێكی دروستی بۆ بەخشینی ماف بە كوردستان نەبووە، چونكە لە نامەكەدا نووسراوە (بەڵێنی هاوكاریم بەم خەیاڵەوە داونەتێ)، ئامانجی راستەقینەی تەنیا لكاندنی كوردستان بە ئێران و رێگری لە دامەزراندنی دەوڵەت بۆ ئەرمەن بووە كە پێی وایە دەبنە دراوسێیەكی پڕگرفت.

PUKMEDIA