(14)ی تەمموز؛ شۆڕشێک کۆماریی هێنا، یان کودەتایەک دەرگای خوێنی کردەوە؟

PUKMEDIA

عیماد ئەحمەد

مێژوو هەمیشە بەو ناوانەوە نامێنێتەوە کە سەرکەوتووان لەسەری دادەنێن؛ هەندێک رووداو بە ناوی «شۆڕش»ەوە دەستپێدەکەن، بەڵام کاتێک زەمەن پەردە لەسەر دەرەنجامەکانیان هەڵدەداتەوە، پرسیارێکی تر دەخەنە بەردەم نەوەکان: ئایا بەڕاستی ئەوە شۆڕش بوو، یان کودەتایەکی سەربازیی کە بە دروشمی داواکانی گەلەوە هات و بە خوێنی خێزانێک لە کۆشکی ریحاب دەستیپێکرد؟

(14)ی تەمموزی 1958، یەکێک لەو رۆژانەیە کە هێشتا مێژووی عیراق حوکمێکی کۆتایی لەسەر نەداوە. بۆ هەندێک، رۆژی رزگاربوون بوو لە پاشایەتی، هەژموونی بەریتانیا و نادادپەروەریی کۆمەڵایەتی؛ بۆ هەندێکی تر کۆتایی سەردەمی دامەزراوەیی و دەستپێکی بازنەیەک بوو لە کودەتا، تۆڵە و دەسەڵاتی سەربازی.

ئەگەر شۆڕش بە مانای راپەڕینی گەل بۆ ئازادیی و دادپەروەری بێت، چۆن دەکرێت لە ژووری نهێنیی ئەفسەرانی پلەداردا پلانی بۆ دابنرێت، بە تانک و تفەنگ دەستپێبکات و بە کوشتنی خێزانێک لە کۆشکی ریحاب، یەکەم بەیانی خۆی بنووسێتەوە؟ شۆڕش دەبێت لە ناخی کۆمەڵگەوە هەڵبقوڵێت؛ خەڵک خاوەنی بن، نەک تەنها بینەربن.

کودەتا زۆرجار لە پادگانێک (سەربازگەیەک)ەوە دەستپێدەکات؛ ژمارەیەک سەرباز دەسەڵات دەگرنە دەست و دواتر بە ناوی گەلەوە قسەدەکەن.

لەو سەردەمەدا خواستی گۆڕانکاری و ناڕەزایی گشتی بەڕاستی هەبوو. هەژاری، نایەکسانی، کێشەی زەویوزار و هەستی وابەستەیی بە بەریتانیا، زەمینەی گۆڕانیان خوڵقاندبوو، بەڵام شێوازی گرتنەدەستی دەسەڵات سەربازی بوو، بۆیە رەنگە راستترین پێناسە بۆ ئەو رووداوە ئەمە بێت: کودەتایەکی سەربازیی کە بە پشتگیریی بەشێک لە خەڵک، رەهەندێکی شۆڕشگێڕانەی وەرگرتبێت.

سیستمی پاشایەتی لە عیراقدا بێ کەموکوڕی نەبوو، هەژموونی بەریتانیا بەهێز بوو، دەسەڵات لە دەستی چینێکی سنوورداردا کۆببووەوە و هەژاری و نایەکسانییەکی فراوان هەبوو. دەنگی ئۆپۆزسیۆن هەمیشە بە ئازادیی نەدەبیسترا و هەستی نەتەوەیی زۆرجار خۆی لەژێر سێبەری پەیماننامە و بەرژەوەندییە دەرەکییەکاندا دەبینییەوە، بەڵام لە هەمانکاتدا عیراق خاوەنی دەستوور، پەرلەمان، حکومەت، دادگا و نەریتێکی سیاسی بوو، هەرچەندە دیموکراسییەکە تەواو و بێ کەموکوڕیی نەبوو، دەرگای پەرەپێدان و چاکسازی هێشتا داخراو نەبوو. زانکۆکان، رێگەوبان، پڕۆژەکانی ئاودێری و دامەزراوەکانی دەوڵەت هەنگاویان بەرەو پێشەوە دەنا. کێشەکە ئەوە بوو کاروانی گۆڕانکاریی خاو بوو، نادادپەروەریی خێراتر لە چاکسازیی گەشەی دەکرد.

لە سەرلەبەیانیی (14)ی تەمموزدا، کاتێک مەلیک فەیسەڵی دووەم و ژمارەیەک لە ئەندامانی بنەماڵەی پاشایەتی و خزمەتکارانی کۆشکی ریحاب کوژران، تەنیا کۆتایی بە خێزانێکی پاشایەتی نەهات؛ بەڵکو سنوورێکی ئەخلاقی لە مێژووی سیاسیی عیراقدا شکا. دەکرا پاشایەتی کۆتایی پێبهێنرێت، بەبێ ئەوەی مرۆڤەکان بکوژرێن. دەکرا مەلیک لە دەسەڵات لاببرێت، دادگایی بکرێت، یان لە وڵات دەربکرێت، بەڵام کاتێک گۆڕانکاریی بە خوێن دەستپێدەکات، خوێنڕشتن زۆرجار لە رووداوێکی کاتییەوە دەبێتە نەریتێکی بەردەوام.

لەو ساتەوە، کوشتنی رکابەران بوو بە بەشێک لە زمانی دەسەڵات. لە 1958ەوە بۆ کودەتای 1963، لەوێوە بۆ 1968 و دواتر بۆ سەردەمی سەدام حسێن، بەندیخانە، پاکتاو و تۆڵەی سیاسی، بوون بە ئامرازی حوکمڕانی؛ عیراقیش لە دەوڵەتێکی دامەزراوەییەوە، هێواش هێواش بەرەو دەوڵەتی حزبی و تاکەکەسی هەنگاوی نا.

لێرەدا پرسیارێکی تر دێتە پێشەوە: عیراقی پاشایەتی باشتر بوو، یان کۆماریی سەردەمی سەدام؟ مێژوو بە وشە سادەکانی «باش» و «خراپ» حوکم نادات. پاشایەتی نادادپەروەریی، هەژاری و دەستوەردانی دەرەکیی تێدا بوو؛ بەڵام عیراقی سەردەمی سەدام، جگە لە هەندێک قۆناغی گەشەی ئابووری و پەرەپێدانی خوێندن و تەندروستی، شاهیدی جەنگ، سەرکوتکاری و کارەساتی گەورە بوو.

جەنگی عیراق ـ ئێران، هەشت ساڵ لە تەمەن و سامانی وڵاتی فەوتاند. ئەنفال و کیمیابارانی هەڵەبجە برینێکی قووڵیان لە ویژدانی کوردستان و مرۆڤایەتیدا جێهێشت. داگیرکردنی کوێت، جەنگ، گەمارۆ و دواجار رووخانی دەوڵەت لە 2003دا، عیراقیان خستە ناو بازنەیەکی تری کارەساتەوە. بۆیە ئەگەر بەپێی دەرەنجامەکان حوکم بدەین، پاشایەتییە کەموکوڕ و نادادپەروەرەکە کەمتر وێرانکەر بوو لەو کۆمارییەی کە بە تاکڕەوی، جەنگ و تۆقاندن کۆتایی هات. پاشایەتی پێویستی بە چاکسازیی هەبوو؛ بەڵام کۆمارییەکەی سەدام پێویستی بە رزگاربوون بوو لە دەسەڵاتی سەرەڕۆ.

لە جیهاندا هیچ یاسایەک نییە بڵێت پاشایەتی هەمیشە خراپە و کۆماریی هەمیشە باشە، بەریتانیا، سوید، نەرویج، دانیمارک، هۆڵەندا و ژاپۆنیش پاشایەتین، بەڵام دیموکرات، سەقامگیر و خۆشگوزەرانن، چونکە لەوێ پاشا حوکم ناکات؛ دەستوور، یاسا و دامەزراوەکان حوکمڕانن. لە بەرامبەردا، زۆر وڵات ناوی «کۆماری»یان هەڵگرتووە، بەڵام دەسەڵات تێیاندا لە دەستی تاکێک، یان حزبێکدایە. هەڵبژاردن دەکرێت، بەڵام دەسەڵات ناگۆڕدرێت؛ دەستوور هەیە، بەڵام یاسا لەژێر رکێفی حاکمدایە. کەواتە پرسیاری سەرەکی ئەمە نییە: مەلیک، یان سەرۆک؟ تاج، یان کۆمار؟ پرسیاری راستەقینە ئەوەیە: کێ یاسا بەسەر دەسەڵاتدا دەسەپێنێت؟ دەسەڵات چۆن دەگوازرێتەوە؟ ئایا مرۆڤ لەبەردەم دەوڵەتدا پارێزراوە، یان نا؟

لەو گۆڕانکارییە مێژووییەدا، کورد و کوردستان تەنیا تەماشاکار نەبوون، بەڵکو کورد بە هیوای دانپێدانان بە ماف و ناسنامەی نەتەوەییەکەیدا پێشوازیی لە کۆمار کرد، بەڵام ئەو هیوایە هەر زوو لە سێبەری ناوەندگەرایی و نەبوونی چارەسەرێکی دادپەروەرانەدا لاواز بوو. مێژوو سەلماندوویەتی کە سەقامگیریی عیراق بە سەقامگیریی کوردستان و هاوبەشیی راستەقینەوە بەستراوەتەوە.

دوای نزیکەی حەوت دەیە، عیراق هێشتا بەدوای سەقامگیریدا دەگەڕێت. پاشایەتی رووخا، بەڵام دادپەروەریی رەها بەرپا نەبوو. کۆمار دامەزرا، بەڵام دەسەڵاتی راستەقینەی گەل بەدینەهات. دروشمەکان و سەرۆکەکان گۆڕان، بەڵام ترسی کودەتا، تۆڵەی سیاسی و لاوازیی دامەزراوەکان بە شێوەی جیاواز ماونەتەوە.

رەنگە گەورەترین وانەی 14ی تەمموز ئەمە بێت: هیچ دەسەڵاتێک تەنیا بە گۆڕینی ناوی خۆی نوێ نابێتەوە. کۆمار، ئەگەر یاسا، ئازادیی و متمانەی تێدا نەبێت، تەنیا پاشایەتییەکی بێ تاجە؛ پاشایەتیش، ئەگەر دەستوور و دەنگی گەل بپارێزێت، دەتوانێت لە زۆرێک لە کۆمارەکان دیموکراتتر بێت.

(14)ی تەمموز تاجی لەسەر سەری مەلیک لادا، بەڵام نەیتوانی سێبەری سەرباز لەسەر سیاسەت لابدات. کۆماریی هێنا، بەڵام دەرگای بۆ کودەتاکانی دواتریش واڵا کرد. لەو بەیانییەدا خێزانێک کوژران، بەڵام ئەوەی زیاتر لەناوچوو، بیرۆکەی گواستنەوەی ئارام و یاساییانەی دەسەڵات بوو.

لە کۆتاییدا، گەلان بە تاج سەرفراز نابن و بە ناوی کۆماریش ئازاد نابن؛ بەڵکو بە یاسا، دادپەروەری، متمانە و رێزگرتن لە ژیانی مرۆڤ بەهێز دەبن، چونکە دەوڵەت لەو رۆژەوە دەستپێدەکات کە تفەنگەکان بێدەنگ دەبن و یاسا قسە دەکات؛ مێژووش لەو ساتەدا ئارام دەبێتەوە کە گۆڕانکارییەکان چیتر بە خوێن نانووسرێنەوە.

PUKMEDIA