خەباتی گەلان بۆ سەربەخۆیی

PUKMEDIA

دانا بەهادین

سەربەخۆیی نەتەوەیی یەکێکە لە بیرۆکە کاریگەرەکانی مێژووی سیاسی مۆدێرن. ئەم بیرۆکەیە نوێنەرایەتی مافی  گەلان دەکات بۆ بەڕێوەبردنی خۆیان بەبێ هەژموونی دەرەکی. ئەم پرەنسیپە شۆڕشەکانی نەخشە ڕێژ کردووە و  ئیمپراتۆریەتەکانی هەڵوەشاندووەتەوە و بووەتە هۆی دروستبوونی دەوڵەتی نوێ لە سەرانسەری جیهاندا.

لە سەدەی هەژدەهەمەوە تا ئێستا، سەربەخۆیی وەک دەربڕینێکی بەهێزی خواستەکانی مرۆڤ بۆ ئازادی و کەرامەت و چارەنووس ماوەتەوە. لێرە و لەوێ، هێرشی توند بە ئامانجی کەمکردنەوەی بایەخەکانی، کراوەتە سەر ئەم پرەنسیپە، کەچی هەنوکەش یەکێکە لەو پرسانەی لە ناو جیهانی سیاسەت و گەلاندا بایەخی گرنگ و سەرەکی هەیە. بێگومان ئەم بایەخەش ناکاتە ئەوەی کە ئەو کێشە و کەموکورتی و شەڕە ناخۆییانە لە بەرچاو نەگیرێت پاش بە دەستهێنانی سەربەخۆیی لە ناو هەندێک لە گەلاند سەریانهەڵداوە.

رەگ و ڕیشەی مێژوویی سەربەخۆیی نیشتمانی

زۆر بە کورتی، سەربەخۆیی نەتەوەیی بە واتا مۆدێرنەکەی لە سەدەی هەژدەهەمدا بە تایبەتی لە سەردەمی شۆڕشەکانی ئەمریکا و فەرەنسادا بە شێوەیەکی بەرچاو سەریهەڵدا. لە ساڵی ( ١٧٧٦) کۆلۆنییەکانی ئەمریکا سەربەخۆیی خۆیان لە دەسەڵاتی بەریتانیا ڕاگەیاند و مافی خۆبەڕێوەبەرییان دووپاتکردەوە.

دوای ماوەیەکی کەم شۆڕشی فەرەنسا لە ساڵی (١٧٨٩) دا، تەحەدای پاشایەتی و هەژموونی بیانی کرد و لە هەمانکاتدا ئایدیاکانی ئازادی و یەکسانی و برایەتی بەرەوپێش دەبرد. ئەم شۆڕشانە ئەو پرەنسیپەیان خستەڕوو کە سەروەری هی گەلە و هەر نەتەوەیەک مافی خۆیەتی چارەنووسی خۆی دیاری بکات.

دواترلە ماوەی سەدەی نۆزدە و بیستەمدا سەربەخۆیی نەتەوەیی پەرەی سەند و بوو بە بزووتنەوەیەکی جیهانی. گەلانی کۆلۆنیالیزم لە ئاسیا و ئەفریقا و ئەمریکای لاتین دەستیان کرد بە بەرەنگاربوونەوەی هەژموونی ئیمپراتۆریەت.

سەرکردە دیارەکانی وەک مەهاتما گاندی لە هیندستان، هۆشیمنە لە ڤێتنام و کوامێ نکروما لە غانا بوونە هێمای ڕزگاریخوازی نەتەوەیی. بۆ ئەم سەرکردانە سەربەخۆیی بە مانای ئازادی سیاسی نەبوو، بەڵکو خاوەندارێتی ئابووری و نوێبوونەوەی کولتووریش بوو، ئەگەرچی لەناویاندا نکروما دوای سەربەخۆیی چووە سەر رێیەکی هەڵە.

زۆرجار کاروانی خەبات بۆ سەربەخۆیی سەخت بووە و بڕی تێچووی زۆری ویستووە، چونکە زۆرێک لە گەلان تووشی ململانێ و شۆڕش و شەڕی وێرانکەری درێژخایەن بوونەوە.

 لە کاتێکدا هەندێکیشیان لە ڕێگەی دانوستان و ئاشتیانە سەربەخۆیییان بەدەستهێنا، هەندێکی دیکە پشتیان بە خەباتی چەکداری بەست. دوای جەنگی جیهانی دووەم، داڕمانی ئیمپراتۆریەتەکانی ئەوروپا خواستی لەسەر سەربەخۆیی زیاتر کرد و نەتەوە یەکگرتووەکان بە فەرمی بنەمای چارەی خۆنووسینی وەک مافێکی بنەڕەتی پشتڕاستکردەوە.

بەدەستهێنانی سەربەخۆیی وەک سەرەتایەک دەوڵەتانی تازە سەربەخۆی ڕووبەڕووی ئەرکی ئاڵۆز کردەوە کە بریتی بوو لە بنیاتنانی سیستەمی سیاسی سەقامگیر و پەرەپێدانی ئابووری بەردەوام و پێشخستنی دادپەروەری کۆمەڵایەتی.

 هەندێک وڵات سەرکەوتوو بوون لە پێکهێنانی دامەزراوەی دیموکراسی و گەشەی ئابووری، هەندێکی تریش بە گەندەڵی، پاوانخوازی، یان بە ململانێی ناوخۆوە تێوە گلان.  سەرەڕای ئەم تەحەددایانە، بەڵام سەربەخۆیی وەک سەرچاوەیەکی بەهێزی ناسنامەی نەتەوەیی و شانازی گەلان ماوەتەوە.

تەنانەت لە سەردەمی جیهانگیریشدا سەربەخۆیی نەتەوەیی بەردەوامە لە پەرەسەندن.

هەرچەندە گەلان لە ڕێگەی بازرگانی و تەکنەلۆژیا و هاوکاری نێودەوڵەتییەوە زیاتر بەیەکەوە دەبەسترێنەوە، بەڵام خواست لەسەر سەربەخۆیی و دانپێدانانی سیاسی بەردەوامن، بە نمونە بزووتنەوەکانی وەک گەلی کورد و کەتەلۆنیا نیشانی دەدەن کە سەربەخۆیی نەک نەبووە بە رابردوو، بەڵکو پرسێکی سیاسی گرنگە و بەردەوامە لە داڕشتنی کاروباری سیاسیی جیهان.

بزووتنەوەکانی سەربەخۆیی لە ئاسیا

خەبات بۆ سەربەخۆیی لە ئاسیا نوێنەرایەتی یەکێک لە گۆڕانکارییە سیاسییە بەرچاوەکانی سەدەی بیستەم دەکات. دوای چەندین سەدە لە هەژموونی کۆلۆنیالیزم، گەلانی ئاسیا بزووتنەوە ناسیۆنالیستەکانیان ئاراستەی دژ بە ئیمپریالیزم  کرد و داواکارییەکانیان سەروەری وپاراستنی کەرامەت بوو لە ڕێگەی بە دەستهێنانی سەربەخۆییەوە.

پێش جەنگی جیهانی دووەم بەشێکی زۆری ئاسیا لەژێر دەسەڵاتی بیانیدا بوو، بەریتانیا هیندستان و بۆرما و مالایای کۆنترۆڵ کرد بوو، هۆڵەندییەکان حوکمڕانی ئەندەنوسیایان دەکرد، فەرەنسا زاڵ بوو بەسەر هیندۆچین، ئەمریکاش فەرمانڕەوایی فلیپینی دەکرد.

 ژاپۆن سەرەڕای ئەوەی زلهێزێکی ئاسیا بوو، بەڵام لە کۆریا و تایوان و بەشێک لە چیندا بەدوای هەڵپە ئیمپراتۆرییەکانی خۆیدا دەڕۆیشت. زاڵبوونی کۆلۆنیالیزم بە قووڵی کاریگەریی لەسەر ژیانی سیاسی و ئابووری و کولتووری کۆمەڵگا ئاسیاییەکان هەبوو.

یەکەم شەپۆلی گەورەی سەربەخۆیی ئاسیا دوای جەنگی جیهانی دووەم سەریهەڵدا، چونکە زلهێزەکانی ئەوروپا  لاوازبوون و چیتر نەیانتوانی هەژموونی کۆلۆنیالیزم بپارێزن.

 هیندستان لە ساڵی (١٩٤٧) لە ڕێگەی بەرخۆدانی ناتوندوتیژەوە بە سەرکردایەتی مەهاتما گاندی و جەواهرلال نەهرۆ سەربەخۆیی بەدەستهێنا. ناتوندوتیژی ستراتیژی گاندی بوو بە مۆدێلێکی جیهانی بۆ خەباتی سیاسیی ئاشتیانە.

لە بەرامبەردا ئەندەنوسیا و ڤێتنام ڕێگای توندوتیژیان بۆ سەربەخۆیی ئەزموون کرد. ئەندەنوسیا لە ساڵی (١٩٤٥) لە سەردەمی سوکارنۆ سەربەخۆیی ڕاگەیاند، بەڵام دانپێدانانی لەلایەن هۆڵەنداوە  لە ساڵی (١٩٤٩) دوای شەڕی چەکداری بوو. ڤێتنام بە سەرۆکایەتی هۆشیمنە لە ساڵی (١٩٤٥) سەربەخۆیی ڕاگەیاند، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا شەڕێکی درێژخایەنی بەدوای خۆیدا هێنا، لەنێویاندا جەنگی هیندۆچین و جەنگی ڤێتنام. گەلانی دیکەی وەک فلیپین (١٩٤٦)، بۆرما و سیلۆن (١٩٤٨)، مالیزیا (١٩٥٧)، لە ڕێگەی بەرخۆدانەوە سەربەخۆیی خۆیان بەدەستهێنا.

کۆریاش لە ساڵی (١٩٤٥) سەربەخۆیی لە ژێر دەسەڵاتی ژاپۆن بەدەستهێنا، بەڵام بەسەر کۆریای باکوور و باشووردا دابەش بوو، هەریەکەیان لەگەڵ زلهێزە دژبەرەکانی جەنگی سارددا هاوتەریب بوون. ئەم دابەشبوونە تیشک دەخاتە سەر ئەوەی کە چۆن بزووتنەوەکانی سەربەخۆیی زۆرجار بەهۆی ڕکابەرییە سیاسییە جیهانییەکانەوە بارگاویی دەبن.

بزووتنەوەکانی سەربەخۆیی لە ئاسیا لە ماوەی سەدەی بیستەمدا گۆڕانکارییەکی قووڵی لە سیاسەتی جیهانیدا بەدیهێنا، کە خواستی بەرفراوانی گەلانی بۆ چارەنووس و سەروەری دووپاتکردەوە. کۆتایهاتنی دەسەڵاتی کۆلۆنیالیزم ڕێگەی بە وڵاتانی ئاسیا دا دەسەڵاتی سیاسی وەربگرنەوە و ناسنامەی نەتەوەیی دابمەزرێنن و بەپێی ریزبەندی پێداویستییەکانیان پەرە بە لایەنی ئابووری و کۆمەڵایەتی بدەن.

گەڵانی هندو ڤێتنام نموونەی ستراتیژی جۆراوجۆریان لە بەرخۆدانی ناتوندوتیژەوە تا خەباتی چەکداری بەکار‌هێنا و تیشکیان خستە سەر ئەوەی کە ڕێگای سەربەخۆیی بە قووڵی لە چوارچێوەی سیاقە مێژوویی و کولتووری و جیۆپۆلەتیکییەکانەوە هەقیقەتێکی تەندرووستە.

لە کۆتایدا سوودەکانی سەربەخۆیی لە بەهێزکردنی حوکمڕانی ناوخۆیی و پاراستن و پێشخستنی میراتی کولتووری و توانای چاکسازی ئابووری و کۆمەڵایەتی دوور لە ئیستغلالکردنی دەرەکیدا دیارە. گەلان دەتوانن لەسەر مەرجەکانی خۆیان بەشداری دیپلۆماسی نێودەوڵەتی بکەن و پرەنسیپەکان یەکێتی نیشتمانی و شانازییەکانیان زیاتر پەروەردە بکەن، بەڵام شایەنی باسە سەربەخۆیی تەحەدای بەرچاویشی خستۆتەڕوو. زۆرێک لە وڵاتان بەهۆی میراتەکانی ئیستغلالکردنی کۆلۆنیالیزم ڕووبەڕووی ناسەقامگیری سیاسی و سەختی ئابووری و ململانێی ناوخۆیی بوونەتەوە.

 دابەشبوونی کۆریا ئەوە دەردەخات کە چۆن داینامیکیەتی دەسەڵاتی جیهانی دەتوانێت نەریتەکانی دوای کۆلۆنیالیزم هەر بە ئاڵۆزی بهێڵێتەوە، هەندێکجار دەبێتە هۆی ململانێی درێژخایەن و پارچە پارچەبوونی کۆمەڵایەتی.

بزووتنەوەکانی سەربەخۆیی ئاسیا جەخت لەسەر گرنگیی سەربەخۆیی و سەروەری دەکەنەوە وەک بناغەیەک بۆ پێشکەوتنی نەتەوەیی، لە هەمان کاتدا ئەوەش ئاشکرا دەکەن کە ئازادی و رزگاری بە تەنیا گەرەنتی سەقامگیری و خۆشگوزەرانی ناکات. ئەزموونەکانی ئەم گەلانە ئەوە دەردەخەن کە سەربەخۆیی هەم دەستکەوتێکە و هەم بەرپرسیارێتییەکە، پێویستی بە بنیاتنانی وردی دەوڵەت و پێگەیشتنی سیاسی و توانای بەڕێوەبردنی فشارە جیهانییەکان هەیە. ئەم وانانە بۆ تێگەیشتن لە خەباتی هاوچەرخ بۆ سەربەخۆیی و لە سەرانسەری جیهاندا بەگشتی و بۆ گەلی کورد دەمێننەوە.

PUKMEDIA