لە نێوان جینۆساید و ناتەبایی و خەونی سەربەخۆیی

دانا بەهادین

دۆخی ئێستای گەلی کورد تەنیا قەیرانێکی سیاسی نییە، درێژەپێدەری کارەساتێکی مێژووییە کە لێکچوونێکی مەترسیداری لەگەڵ جینۆسایددا هەیە. هەر لە کۆمەڵکوژی کیمیاوی هەڵەبجە تا وێرانکردنی سیستماتیکی گوندەکان لە کاتی هەڵمەتەکانی ئەنفالدا، کورد چەندین جار ڕووبەڕووی سیاسەتێک بووەتەوە کە ئامانج لێی سڕینەوەی بوونی بووە وەک کورد بگرە وەک مرۆڤیش. ئەم تاوانانە رووداوی گۆشەگیری ڕابردوو نین بەڵکو بەشێکن لە نەخشەیەکی دوور و درێژ بۆ کووشتن و ئاوارەبوون و سەرکوتکردن. کاتێک بە ڕاستگۆیی تەماشای ئەزمونی کورد دەکرێت، لە کارەساتە گەورە دەگمەنەکانی تری مێژووی کوشت و کوشتار دەچێت، لەوانەش ئەو هۆلۆکۆستەی کە جولەکەکان لە جەنگی جیهانی دووەمدا تووشی بوون، گەلێک نەک لەبەر ئەوەی کارێکی کردبێت، بەڵکو بەهۆی ئەوەی کە کێ بوون، کرانە ئامانج. ئەمڕۆ گۆڕانی دیمۆگرافیای زۆرەملێ، خنکاندنی ئابووری، وەدەرنانی سیاسی و سەرکوتی کولتووری بە شێوەی جیاواز بەردەوامە و ئەوەمان پیشان دەدەن و دەخوازن ئێمە لەگەڵ جینۆسایدا بکەن بە دووانەیەکی لە یەک دانەبڕاو، ئیدی ئەمە لە ڕێگەی لەناوبردنی تەواوی تاک و کۆمەڵ و خاکمانەوە بە سەختی پێمان ڕاگەیەندراوە.

لە ساتێکی مێژوویی وەک ئێستا هەستیاردا، هێزە سیاسییەکانی کورد بەرپرسیارێتییەکی قورسیان لە ئەستۆدایە ماوەی خۆغافڵکردن و کات کوشتن نەماوە، چونکە بەداخەوە هێزە سیاسییەکانی کورد لە مێژە لە سێگۆشەیەکی وێرانکەردا گیریان خواردووە، ئەویش شەڕ و وێرانکاری و دانوستانی مایە پوچە. زۆر جار سەرکردەکانی کورد دانوستانیان لەگەڵ ئەو هێزانەدا کردووە کە لە بنەڕەتدا ماف و ناسنامەی کورد نکۆڵی دەکەن. ئەم دانوستانانە بە دەگمەنیش ئاشتی یان دادپەروەری ناهێننە بەرهەم، بەڵکو زۆرجار دابەشکارییە ناوخۆییەکان قووڵتر دەکەنەوە و دۆزی نەتەوەیی لاواز دەکەن و لە لیکاویی زامی داگیرکاریدا نغرۆی دەکەن.

 یەکێتی نەتەوەیی هەنگاوێکی تەکنیکی نییە، پێویستییەکی مێژووییە. هێزە سیاسییە کوردییەکان دەبێ دەست لە بەرژەوەندیی حیزبی و ڕکابەریی ناوچەیی و دەستکەوتی کورتخایەن هەڵبگرن و بە توندی لە پشت ئیرادەی بەکۆمەڵی گەلەکەیانەوە بوەستن. دانوستان لەگەڵ داگیرکەران هەڵەیە و کورد لەژێر باری هەڕەشەی بونگەریدایە، تەنها ئازار درێژدەکاتەوە و چارەسەری راستەقینەش دوادەخات.

لە هەمان کاتدا گەلی کورد خۆی دەبێت هەڵمەتە نەتەوەییەکان چڕتر بکاتەوە. هۆشیاری سیاسی، بەرخۆدانی کولتووری، داکۆکیکردنی نێودەوڵەتی و گردبوونەوەی جەماوەری  ئامرازێکی سەرەکین. خەباتی کورد نەک وەک ململانێیەکی ناوچەیی، بەڵکو وەک بزووتنەوەیەکی ڕزگاریخوازی نەتەوەیی شەرعی دووبارە دابڕێژرێتەوە. مێژوو پێمان دەڵێت کە سەربەخۆیی وەک بەهرەمەندییەک نییە کە ئەبێت بە سروشت لەناو پێکهاتەی نەتەوەیماندا هەبێت پاشان بەدەست دێت، بێگومان لە ڕێگەی خەباتی بەردەوام و یەکێتی و ڕوونی ئامانجەوە  بەدەست دێت. ئەگەر ئاڕاستەی هەڵمەتە فکری و سیاسییەکانمان ڕوون و سازش نەکراو بێت، سەربەخۆیی لە ناو رێگە توون و تاریکەکانی دێوەزمەی جینۆسایدیکردنی نەتەوەیشماندا حەشار درابێت هەر بە دەست دێت.

بایەخەکانی سەربەخۆیی کوردستان ناتوانرێت زیادەڕەوی تێدا بکرێت. سەربەخۆیی تەنیا سنوور و ئاڵا نییە، پەیوەندی بە کەرامەت و ئاسایش و چارە نووسمانەوەیە. نموونەی مێژوویی بەهێز ئەم ڕاستییە پشتڕاست دەکەنەوە، وەک دەوڵەتەکانی باڵتیک، ئیستۆنیا، لاتڤیا و لیتوانیا لە هەژموونی سۆڤیەتدا سەریان هەڵداو بە بەدەستهێنانی سەربەخۆیی ئامانجی بنیاتنانی دامەزراوەی دیموکراسی و ئابووری بەهێز و کولتوورە نیشتمانییە زیندووەکانیان بەرز راگرد. ئێرلەندا کە رۆژگارێک کۆلۆنیالیزە و هەژار بوو، سەربەخۆیی بەدەست هێنا و گۆڕا بۆ نەتەوەیەکی سەقامگیری سیاسی و پێشکەوتووی ئابووری. نەرویژ پاش جیابوونەوەی لە سوید لە ساڵی ١٩٠٥، یەکێک لە خۆشگوزەرانترین و دادپەروەرترین کۆمەڵگاکانی جیهانی دروستکرد. ئەم نموونانە متمانە بۆ چەمکی سەربەخۆیی بەهێز دەکات لە بەرانبەر هەر چەمکێکی دیکە، لەرێگەی سەربەخۆییەوە کۆنترۆڵکردنی سەرچاوە ئابورییەکان و پاراستنی کولتووری و  چارەنووسی سیاسی خۆیان مسۆگەر کردووە.

لەگەڵ ئەوەشدا بە شێوەیەکی پارادۆکسیکال، هەندێک لە ڕۆشنبیرانی کورد سەربەخۆیی ڕەتدەکەنەوە و بە ناڕاستەقینە و سۆزداری و تەنانەت دەیخەنە ناو خانەی دواکەوتووییەوە. ئەم هەڵوێستە هەم مێژوو و هەم واقیع پشتگوێ دەخات. باشوایە ئەوە بزانن کە سەربەخۆیی خەیاڵ نییە، یان تیورەیەکی کۆنی ماوە بەسەرچوو نیە، بەڵکو چارەسەرێکی سەلمێنراوە بۆ گەلانی ستەملێکراوی بندەست.  بە گەلی جولەکە  دەگوترا دەوڵەت و سەربەخۆیی مەحاڵە بۆ ئێوە، ئەمڕۆ ئیسرائیل وەک واقیعێکی سیاسی بەهێز بوونی هەیە. کورد خاوەنی توخمە سەرەکییەکانی دەوڵەتدارییە چونکە مێژوویەکی هاوبەش، زمان، خاک و هۆشیاری نەتەوەیی خۆیی هەیە، بەڵام بە داخەوە ئەوەی کە نییەتی تەوافوقی نێوان هێزە سیاسییەکان و دەستەبژێر و گەلە لەگەڵ بوێری و راستگۆیی لە بڕیار دان سەبارەت بە رزگار بوونی یەکجارەکی لە دەست داگیرکراویی. 

بۆ هەندێک لە ڕۆشنبیرانی کورد نەدەبوو پرسیارەکە ئەوە بێت کە سەربەخۆبوون ئایا بابەتییە و کامڵ و بێ کەموکوڕتی دەبێت، بەڵکو دەبوو ئەو پرسیارە بێت وابەستەیی و بندەستی ئایا ژیان و کولتوور و مافی کوردی پاراستووە یان درێژەی بە ژیانی دڵەڕاوکێ و نا سەقامگیری داوە؟ دەیان ساڵ لە ژێردەستەیی بە چەندەها نمونەی تراژیدی وەڵامی زۆر ڕوون دەداتەوە. سەربەخۆیی سەرەکیترین چارەنووسە بەڵام بە دڵنیاییەوە کۆتا چارەسەریش نییە، بەڵکو سەرەتای بەرپرسیارێتی و لێپرسینەوە و لەدایکبوونەوەی نەتەوەییە و دواتر چەندەها ئەرک و بەرپرسیارێتی پاش سەربەخۆیی بەشێوەیەکی سرووشتی لە هەناوی سیاسیدا لە دایک دەبن بە ئامانجی پێکهێنانی سیستەمێکی سیاسیی گونجاو کە ژیانی ئاسوودە و پڕ کەرامەت بۆ خەڵکی کوردستان لە پلەکانی پێشەوەی کارکردنی بێت.

پرسی کورد لە گۆڕەپانێکی مێژوویی لە نێوان چەند هاوکێشەیەکی پێچەوانەی وەک جینۆساید و مانەوە، دابەشبوون و یەکڕیزی، ملکەچبوون و سەربەخۆیی وەستاوە، هەڵبژاردنەکە ڕوونە و مێژووش لەو هەڵوێست و هەڵانەش خۆش نابێت کە دەبنە هۆی درێژەدان بە ژیانی بندەستیی و دوودڵی و ناکۆکی و پەرتەوازەیی.

 PUKMEDIA