چی سەبارەت بە تیۆری گولە دەزانیت؟

فەرحان حەمەخان ‌

چی سەبارەت بە تیۆری گولە دەزانیت؟ئایا تۆش گولەت بەرکەوتووە؟ 

لەگەڵ دەرکەوتنی ئامرازە جەماوەرییەکانی ڕاگەیاندن لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، پرسیارێکی بنەڕەتی سەری هەڵدا: ئایا ڕاگەیاندن تا چەند دەتوانێت کار بکاتە سەر ڕەفتار و بیرکردنەوەی مرۆڤەکان؟ وەڵامی ئەم پرسیارە لە چوارچێوەی تیۆرییەکدا کۆکرایەوە کە دواتر بە "تیۆری گولە" (Bullet Theory) یان "دەرزیی ژێر پێست" (Hypodermic Needle Theory) ناسرا.

تیۆری گولە    (Bullet Theory)

ئەم تیۆە یەکێکە لە تیۆرە کاریگەریەکانی راگەیاندنە کە لە ساڵانی 1920 و 1930کاندا دەرکەوت. لە دوای جەنگی جیهانی یەکەم , گەشەی سەند, کاتێک حکومەتەکان  پروپاگەندەیان بەکارهێنا بۆ هاندانی خەڵک بۆ بەشداریکردن لە جەنگ  و پێیان وابوو میدیا دەتوانێت کۆنترۆڵی مێشکی مرۆڤەکان بکات.

 ناوەڕۆکی تیۆریەکە باس لەوەدەکات کە پەیامی میدیایی وەک «گولەیەک» وایە کە ڕاستەوخۆ دەدرێت لە مێشکی وەرگر (جەماوەر)، یان وەک «دەرزییەک» کە پەیامەکە دەخاتە ناو دەماری کۆمەڵگە.تیۆیەکە  پێی وایە میدیا کاریگەری رەهای هەیە و جەماوەر لاوازە, لەکۆی پەیامەکانی راگەیاندن کاریگەری  لەسەر جەماوەر دروست دەکات, جەماوەر وەک یەکن.

ئەم تیۆرییە لەلایەن یەک کەسەوە وەک "داهێنان" پێشکەش نەکراوە، بەڵکو دەرئەنجامی لێکۆڵینەوەی چەندین زانای دەروونی و کۆمەڵناسی بوو لە دوای جەنگی جیهانیی یەکەم. بەڵام ناودارترین ئەو کەسانەی بناغەی ئەم بیرۆکەیەیان دانا ئەمانەن:

• هارۆڵد لاسویل (Harold Lasswell): لە کتێبەکەتدا لە ساڵی1927 بە ناوی "تەکنیکەکانی پروپاگەندە لە جەنگی جیهانییدا"، باسی لەوە کرد کە میدیا دەتوانێت وەک ئامرازێکی بەهێز بۆ دەستکاریکردنی بیروڕای گشتی بەکاربێت.

• والتەر لیپمان (Walter Lippmann): کە پێی وابوو جەماوەر "گەلێکی سەر لێشێواون" و میدیا دەبێت وێنەیەکی دیاریکراویان بۆ دروست بکات (ئەوەی ناوی نا "دروستکردنی ڕەزامەندی").

چۆن لە پروپاگەندەی سیاسییدا بەکاردەهێنرێت؟

هەرچەندە زاناکان دەڵێن ئەم تیۆرییە کۆن بووە، بەڵام سیاسەتمەدارەکان هێشتا بە کردەیی سوودی لێ دەبینن. لێرەدا چەند ڕێگەیەک هەیە بۆ بەکارهێنانی:

ا. دووبارەکردنەوەی پەیام (The Big Lie)

بەپێی تیۆرییەکە، ئەگەر درۆیەک یان پەیامێکی سیاسی بە شێوەیەکی بەردەوام و لە هەموو کەناڵەکانەوە (تەلەفزیۆن، سۆشیاڵ میدیا، ڕادیۆ) دووبارە بکرێتەوە، وەرگر وردە وردە وەک "ڕاستی" دەردەخوات. لێرەدا پەیامەکە وەک گولەیەکی خاو کار دەکات کە مێشک داگیر دەکات.

ب. یاریکردن بە هەست و سۆز (ترس و ئومێد)

پروپاگەندەی سیاسی ناچێتە سەر مێشک و لۆژیک، بەڵکو ڕاستەوخۆ دەمارە هەستیارەکان دەپێکێت. بۆ نموونە:

• دروستکردنی ترس: "ئەگەر دەنگ بە ئێمە نەدەن، دوژمن دێت و وڵات وێران دەکات." ئەمە وەک دەرزییەک وایە کە ترس دەخاتە ناو جەستەی کۆمەڵگە و وایان لێدەکات یەکسەر کاردانەوەیان هەبێت.

ج. بەکارھێنانی کاتێکی هەستیار

لە کاتی قەیرانەکاندا (شەڕ، پەتای کۆرۆنا، داڕمانی ئابووری)، خەڵک لە ڕووی دەروونییەوە لاوازن. لەم کاتانەدا تیۆریی گولە بەهێزترین کاریگەری هەیە، چونکە خەڵک بەدوای فریادڕەسێکدا دەگەڕێن و هەر پەیامێک لە میدیاوە بێت بەبێ فلتەر وەری دەگرن.

د. کورتکردنەوەی پەیام بۆ دروشم (Slogans)

پروپاگەندی سیاسی پەیامە ئاڵۆزەکان کورت دەکاتەوە بۆ دروشمێکی سادە (وەک: "جارێکی تر وڵات مەزن دەکەینەوە" یان "گۆڕانکاری دەکەین"). ئەم دروشمە وەک گولەیەکی خێرا وایە، پێویستی بە بیرکردنەوە نییە و ڕاستەوخۆ دەچێتە ناو مێشکی جەماوەر.

نموونە بۆ بەکارهێنانی تیۆریەکە؟

١. نموونەی یەکەم: "یۆزێف گۆبڵز" و مەکینەی پڕوپاگەندەی نازی (١٩٣٣ - ١٩٤٥)
گۆبڵز، وەزیری پڕوپاگەندەی هیتلەر، گەورەترین مامۆستای تیۆری گولە بوو. ئەو باوەڕی وابوو کە ئەگەر مێشکی مرۆڤ بە پەیامی سادە و دووبارە "بوردومان" بکرێت، هیچ بەرگرییەک نامێنێت.

• ڕادیۆی گەل (Volksempfänger): نازییەکان ڕادیۆیان بە نرخێکی زۆر هەرزان دابەش کرد بەسەر هەموو ماڵەکاندا. ئەمە "دەرزییەکە" بوو؛ دەنگی هیتلەر ڕاستەوخۆ
دەچووە ناو ژووری خەوتنی هەر ئەڵمانییەک. وەرگرەکە نەیدەتوانی لەو پەیامە ڕابکات.

• دروستکردنی دوژمنی هاوبەش: بە بەردەوامی وێنەی جووەکان یان کۆمۆنیستەکانیان وەک "مەترسی" نیشان دەدا. ئەم پەیامە وەک گولەیەکی ڕاستەوخۆ مێشکی خەڵکی پێکاو وای لێ کردن باوەڕ بکەن کە لەناوبردنی ئەوان تەنها ڕێگەی ڕزگارییە.

چۆن خۆت لەم "گولە"یانە بپارێزیت؟

ئێستا کە زانستی ڕاگەیاندن گەشەی کردووە، باشترین قەڵغان بەرامبەر ئەم تیۆرییە بریتییە لە:

1. پشکنینی سەرچاوە: هەر هەواڵێک کە هەست و سۆزت (ترس یان تووڕەیی) دەجووڵێنێت، وەک "گولە" سەیری بکە.

2. فرەیی سەرچاوە: تەنها لە یەک شوێنەوە زانیاری وەرمەگرە بۆ ئەوەی مێشکت قفڵ نەبێت لەسەر یەک ئاڕاستە.

لە جیهانی ئەمڕۆی سۆشیاڵ میدیادا، تیۆری گولە بە شێوەیەکی زۆر پێشکەوتوو و "بێدەنگ" کار دەکات. ئەگەر جاران تەلەفزیۆن یەک گولەی گەورەی بۆ هەمووان دەهاویشت، ئێستا سۆشیاڵ میدیا (تیکتۆک، فەیسبووک، ئینستاگرام) ملیۆنان "وردە گولەی نیشانەشکێن" ئاڕاستەی هەر تاکێک دەکات.

1. ئەلگۆریتم وەک "دەرزییەکی ئۆتۆماتیکی"

ئەلگۆریتمی تیکتۆک یان ڕیڵز، تەنها لە چەند چرکەیەکدا دەزانێت تۆ خولیای چیت یان لە چی دەترسیت. کاتێک ڤیدیۆیەک دەبینیت و لایکی دەکەیت، ئەلگۆریتمەکە سەدان ڤیدیۆی هاوشێوەت بۆ نیشان دەدات.

• کاریگەرییەکە: تۆ دەچیتە ناو "ژووری دەنگدانەوە" (Echo Chamber)، کە تێیدا تەنها ئەو بیروڕایانە دەبیستیتەوە کە خۆت باوەڕت پێیەتی. ئەمە وادەکات مێشکت قفڵ بێت و هیچ بیرۆکەیەکی جیاواز وەرنەگرێت.

2. ترێندەکان (Trends) وەک فشاری کۆمەڵایەتی

کاتێک ترێندێک (بەرەنگارییەک یان جۆرە جلوبەرگێک) بڵاو دەبێتەوە، گەنجان هەست دەکەن ئەگەر ئەنجامی نەدەن، لە کاروانەکە جێ دەمێنن.

• گولەکە لێرەدا چییە؟ پەیامێکی ناڕاستەوخۆیە کە دەڵێت: "ئەگەر وەک ئەوان نەبیت، تۆ کەسێکی سەرکەوتوو نیت." ئەمە ڕاستەوخۆ کار لە متمانە بەخۆبوون دەکات و ڕەفتاری گەنجان دەگۆڕێت.

چۆن بزانین بەر گولە کەوتووین؟

ئەگەر لە کاتی بەکارهێنانی سۆشیاڵ میدیادا هەستت بەم نیشانانە کرد، بزانە خەریکە "دەرزییە دەروونییەکە" کارت تێ دەکات:

1. هەستی تووڕەیی توند: بەرامبەر گروپێک یان کەسێک بەبێ ئەوەی بە تەواوی ڕاستییەکان بزانیت.

2. هەستی کەمترێتی: کاتێک سەیری ژیانی خەڵک دەکەیت و وا هەست دەکەت ژیانی تۆ بێبایەخە.

3. باوەڕکردن بە دەنگۆ: کاتێک هەواڵێک دەبینیت و یەکسەر بڕیار دەدەیت بەبێ ئەوەی لە سەرچاوەکەی بپرسیت.

PUKMEDIA