جەنگێك لە پشت شاشەکانەوە

PUKMEDIA AI

وێنەیەک کە گوزارشت لە راپۆرتەکە دەکات

لەگەڵ سەرهەڵدانی هەر ئاڵۆزییەکی سیاسی یان سەربازی لە ناوچەكەدا، شەپۆلێکی بەرفراوان لە هەواڵی چەواشەکاری تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و هەندێک لە میدیاکان دەگرێتەوە، چونكە ململانێکان تەنیا لە بەرەکانی جەنگدا کۆتاییان نایەت، بەڵكو لە سەردەمی دیجیتاڵیدا، شەڕێکی بێدەنگتر و مەترسیدارتر لەپشت شاشەی مۆبایل و سۆشیاڵ میدیاکانەوە بەڕێوەدەچێت، كۆمەڵێك كەس لە پشتی پەردەوە، دەست دەكەن بە بڵاوكردنەوەی هەواڵی ناڕاست.

ئەوەش شڵەژانی دەرونی و كۆمەڵایەتی لێدەکەوێتەوە. کەواتە  کێ سوود لە بڵاوکردنەوەی پڕوپاگەندە و هەواڵی ناڕاست دەبینێت؟  ئایا ئەوەی لە سۆشیاڵ میدیا و میدیاکاندا دەوترێت رەنگدانەوەی راستییەکانە، یان پلانێکی ئاڕاستەکراوە بۆ دروستکردنی پشێوی؟ 

لەم راپۆرتەدا، تیشک دەخەینە سەر پاڵنەرەکانی پشت ئەم چەواشەکارییانە و کاریگەرییە راستەوخۆکانیان لەسەر کۆمەڵگە. 

هەواڵی ناڕاست و دەروونی خەڵك

لەسەر ئەم پرسە قسەمان لەگەڵ جوتیار یوسف سەعید ئەندامی پەرلەمانی كوردستان لە فراكسۆنی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان كرد و بەم شێوەیە دوا: بڵاوكردنەوەی هەواڵی ناڕاست و چەواشەكاریی، كاریگەریی لەسەر دەروونی خەڵك دەبێت. بە تایبەتی هێرش و پەلامارەكانی چەند رۆژی رابردووی سەر هەرێمی كوردستان، هەر یەكە و بە جۆرێك هەواڵەكانی بڵاودەكردەوە، ئەمەش دەبێتە هۆی دروستبوونی دڵەڕاوكێ لای هاووڵاتییان، چونكە بڵاوكردنەوەی هێرش و پەلامارەكان و پیشاندانی شوێنی رووداوەكان و ئاگر و سووتان و ئاماژەكردن بە قەبارەی زیانەكانی رووداوەكە، كاریگەریی لەسەر هەموو تاكێك هەیە. هەرچەندە پێشتر پەرلەمانی كوردستان یاسای رۆژنامەگەری پەسەندكردووە، بەڵام بۆ ئەم خولەی پەرلەمانیش، یەكێتی بۆ هەموو سێكتەرەكانی پرۆژەی تایبەتی دەبێت. ئەوەی لە هەرێمی كوردستان دەگوزەرێت بێسەروبەرییە و كاری رۆژنامەنوسی نییە چونكە ئەو رۆژنامەنووسەی پێیوایە ئەگەر هەواڵەكە زووتر پێشكەش بكات و یەكسەر لە شاشەی تەلەفیزیۆنەكەوە خۆی و مایكەكەی دەربكەوێت ئەوە ئازایەتییە، بە دڵنیاییەوە ئەوە ئازایەتی نییە، رەچاوی باری دەرونی خەڵك و دۆخی كوردستان ناكات، بۆیە پێویستە لە دۆخێكی لەم شێوەیەدا هەوڵ بدرێت ئارامی بگەڕێنینەوە و هەوڵی نانەوەی پشێوەی نەدرێت. 
خەڵك لە دۆخێكی دەروونیی خراپ و ناخۆشدایە، زۆرجار لەلایەن میدیا رەسمییەكانەوە ئەم كارە ناكرێت، بەڵكو لەلایەن میدیا ناراسمییەكانەوە ناڕاستەوخۆ ئەو بابەتانە بڵاودەكەنەوە، ئەمەش ناچێتە چوارچێوەی كاری رۆژنامەگەری، چونكە رۆژنامەنووس و دەزگای میدیایی نابێت راستییەكان بشێوێنێت و هەواڵی چەواشەكار بڵاوبكاتەوە. 

وتیشی، پێویستە وەزارەتی رۆشنبیری بە ئەرك و رۆڵی تایبەتی خۆی هەستێت و بڕیاری تایبەت بەم پرسانە دەربكات، بۆ رێكخستنی كاروباری كەناڵەكان و ئەو پەیجانە، چونكە هەندێك كات هەیە دۆخەكەی نائاساییە، وەكو ئێستا دۆخێكی نەخوازراو هاتوەتە پێشەوە و پێویستە رێنمایی تایبەت بەو پرسانە دەربكات بۆ ئەو شوێنانەی كە كاری رۆژنامەنووسی دەكەن و رێنمایی تایبەتیان پێبدرێت بۆ ئەوەی ئەو باودۆخە لە بەرچاوبگرن كە هاتوەتە پێشەوە.

 هەر سەبارەت بەم چەواشەکارییەی هەندێک لە میدیاکان، د. كارزان محەمەد، مامۆستای زانكۆ و پسپۆری تاوانەكانی بڵاوكردنەوە، رایگەیاند: میدیا و تۆڕەكۆمەڵایەتییەكان وێڕای كۆمەڵێك لایەنی ئەرێنی كە دیارترینیان گەیاندنی هەواڵ و ئاڵوگۆڕی زانیاری و بیروبۆچوونە بۆ پەرەپێدانی هۆشیاریی كۆمەڵگە، لەهەمانكاتدا بەهۆی خراپ بەكارهێنانی ئەم ئامرازە گرنگانەوە، چەندین دیاردەی نەرێنی و لێكەوتەی خراپ هاتوونەتە ئارا كە كاریگەریی كورتخایەن و درێژخایەنی لەسەر ژیانی مرۆڤایەتی و چارەنووسی كۆمەڵگەكان هەبووە، لەم روانگەیەوە هەر وڵاتێك بەپشتبەستن بە دەستوور و هەندێك رەوشی كۆمەڵگە، هەوڵیداوە بە یاسا بەرزەفتیان بكات واتا ئامرازێك بن بۆ خزمەتی مرۆڤایەتی.

لە هەرێمی كوردستانیش، تۆڕەكۆمەڵایەتییەكان زۆرجار كراون بەئامرازێك بۆ بڵاوكردنەوەی پڕوپاگەندە ، دەتوانین بۆ چەند جۆرێك پۆڵێنی بكەین:

هەندێكیان بە پلانی لایەنە بیانییەكان یان حزب و لایەنێكی ناوخۆ، لەبری ئەوەی لە كەناڵەكانی خۆیانەوە راستەوخۆ و بوێرانە بۆچوونی خۆیان دەرببڕن، تۆڕەكۆمەڵایەتییەكان بەكاردەهێنن بۆ دژایەتی هەر راستییەك كە لەگەڵ بەرژەوەندییە تایبەتییەكانیاندا نەگونجێت.

جۆرێكی دیکەی تۆڕی كۆمەڵایەتی لەپێناوی لایكدا، بێ گوێدان بە بەرژەوەندییەكانی كۆمەڵگە و رێزگرتن لە ئەركە نیشتمانییەكان، سەرقاڵی بڵاوكردنەوەی پڕوپاگەندەن، زۆربەیان خاوەنەكانیان خۆیان حەشارداوە و بە پەیج و ئەكاونتی بێ ناسنامە دەیکەن.

رێژەیەكی بەرچاو لە كەسانی ناهۆشیار هەن بەبێ ئاگاداربوون لە راستی و دروستی بابەتێك یان وێنە و گرتەیەكی ڤیدیۆیی، بە لایك و كۆمێنت و شەیر بەشداریی لە پەرەپێدانی ئەم دیاردە ناشرینانە دەكەن.

رێكخستنی میدیا و سۆشیال میدیا 

د. كارزان محەمەد، دەشڵێت، بێگومان كاریگەرییە كورتخایەنەكانی لە ئێستاوە لە كۆمەڵگەدا نیشانەكانی دەركەوتووە كە بێ متمانەیی هەندێ چین و توێژی جەماوەرە لەئاست راستی و پیرۆزییەكانی وڵاتەكەی، بەڵام كاریگەرییە درێژخایەنەكانی بریتین لە لێكترازاندنی كۆمەڵگە و پەشێوی و زیادبوونی تاوانی كۆمەڵایەتی و سیاسی، چونكە كاریگەریی لەسەر لاوازكردنی بەهاكانی مرۆڤ دەكات.

لە كوردستاندا كۆمەڵێك یاسای تایبەت بە رێكخستنی میدیا و سۆشیال میدیا هەن وەك یاساكانی تایبەت بە (رۆژنامەگەری، خراپ بەكارهێنانی مۆبایل، مافی بەدەستهێنانی زانیاری...)، سەرجەمیان ئاماژەیان بەكۆمەڵێك رەفتار داوە كە بەتاوان دادەنرێت، بەتایبەت ئەگەر لە رێگەی میدیا و تۆڕەكۆمەڵایەتییەكانەوە بکرێن، ئەوا سزاكەی توندترە وەك تاوانەكانی (جنێودان، ناوزڕاندن و بوختان، سووكایەتی بە ئایین و ئایینزاكان، زیانگەیاندن بە ئاشتەوایی كۆمەڵگە، دەستوەردان لە ژیانی تایبەتی كەسەكان و هاندان بۆ تیرۆر و توندوتیژی..). 

لەكاتی روودانی ئەم تاوانانە، دوو لایەن مافی تۆماركردنی سكاڵایان لە دادگاكان هەیە:

-كەس و لایەنە زیانلێكەوتووەكان.
-داواكاری گشتی (ئەگەر كێشەكە پەیوەندی بە بەرژەوەندیی گشتی كۆمەڵگەوە هەبێت).

پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا

ئاماژەی بۆ ئەوەشكرد، خۆشبەختانە ئێستا بەهۆی پێشكەوتنی تەكنۆلۆژیاوە، بەئاسانی دەتوانرێت تاوانبارانی تۆڕەكۆمەڵایەتییەكانیش بدۆزرێتەوە، هەبوونی سیمكارت و مۆبایلی تۆمارنەکراو و ئەكاونتی ناڕاست رێگر نییە لە خۆحەشاردانی تاوانباران، بەڵام وا شیاوترە حكومەتی هەرێم چارەسەری كێشە گەورەكانی كۆمەڵگەكەی خۆی بكات بەتایبەت دابینكردنی بژێوی و بڕەودان بەخزمەتگوزاریی بۆ كەمكردنەوەی كێشە و گرفتەكان، لەهەمانكاتدا لە قۆناغی سەرەتاییەوە دەبێت تاكەكانی كۆمەڵگە پەروەردە بكەین تا تۆڕەكۆمەڵایەتییەكان و هەر پەیوەندییەكی دیکە بەشێوەیەكی دروست و مرۆڤانە بەكاربهێنن بەرلەوەی كۆمەڵگەی كوردی دووچاری مەترسی زۆر گەورەی وەك داڕمانی كۆمەڵایەتی و پەروەردەیی و ئایینی ببێتەوە، چونكە هەموومان زەرەرمەندی ئەم دۆخە مەترسیدارە دەبین، لەم روانگەیەوە پێویستە هەمووان خۆمان بە بەرپرسیار بزانین.

سەقامگیریی كۆمەڵگە 

هەر دەربارەی ئەم پرسە، د.تارق جەوهەر پسپۆڕی میدیا و پەیوەندییە گشتییەکان، وتی: بڵاوبوونەوەی هەواڵی ساختە لە سۆشیال میدیادا تەنیا تاکەکان چەواشە ناکات، بەڵکو  کاریگەریی لەسەر سەقامگیریی كۆمەڵگە، متمانەی گشتی، ئابووری، ئاسایش و دیموکراسی دەبێت. دیارترین زیانەکانی بریتین لە:

1. هەواڵی ساختە دەبێتە هۆی بڵاوبوونەوەی زانیاری نادروست، دەبێتە هۆی ئەوەی هاووڵاتییان لەسەر بنەمای زانیاریی ناڕاست بڕیار بدەن و هەڵوێست وەربگرن.

2.  کاتێک هەواڵی ناڕاست لەسەر حکومەت، پەرلەمان، دەسەڵاتی دادوەری، یان میدیا بڵاودەبێتەوە، متمانەی هاووڵاتییان بە دامودەزگا رەسمییەکان لاواز دەکات، تەنانەت کاتێک ئەو زانیاریانەی کە لەلایەن ئەو دامەزراوانەوە پێشکەشی دەکەن راستیش بن خەڵک بڕوایان پێناکات.

3. هەواڵی ساختە پەیوەست بە ئاسایش، تەندروستی، یان کارەسات دەتوانێت ترس و دڵەڕاوکێی جەماوەری دروست بکات و لەوانەیە ببێتە هۆی رەفتاری مەترسیدار.

4. هەندێکجار هەواڵی ساختە بۆ هاندانی رق و کینە لە دژی نەتەوەیەک، مەزهەبێک، حزبێک، یان گرووپێکی کۆمەڵایەتی دیاریکراو بەکاردەهێنرێت و دووبەرەکی قووڵتر دەکاتەوە و هەڕەشە لە پێکەوەژیان و ئاشتی کۆمەڵایەتی دەکات.  

5. دەتوانرێت هەواڵی ساختە بەکاربهێنرێت بۆ کاریگەریکردن لەسەر هەڵبژاردنی دەنگدەران، بێناوبانگکردنی کاندیدەکان، دەستکاریکردنی رای گشتی، یان تێکدانی متمانە بە هەڵبژاردن و ئەنجامەکانیان. هەواڵی ساختە دەتوانێت ببێتە هۆی ناوزڕاندن و تۆمەتی درۆ و قسەی ناشرین و رەشبگیری و هەراسانکردنی کۆمەڵایەتی. 

هەواڵی ساختە 

د.تارق جەوهەر راشیگەیاند، یەکێک لە کاریگەرییە هەرە مەترسیدارەکان ئەوەیە کە بڵاوبوونەوەی زانیاریی ناڕاست، دەبێتە هۆی نەمانی متمانەی هاووڵاتیان و ناتوانن جیاوازی بکەن لەنێوان راستی و درۆدا و پێیان وا دەبێت، کە (هەموو هەواڵەکان ساختەن)، هەواڵی ساختە زۆر بە خێرایی لە رێگەی دووبارە پۆستکردنەوە و هاوبەشکردنەوە بڵاودەبێتەوە، لەکاتێکدا راستکردنەوەی زۆر زیاتری دەوێت. تەنانەت دوای بڵاوبوونەوەی راستکردنەوەش رەنگە کاریگەریی هەواڵە چەواشەکارەکە لە مێشکی خەڵکدا بمێنێتەوە.
هەواڵی ساختە نەک تەنیا تاکەکان بەلاڕێدا دەبات بەڵکو دەتوانێت کاریگەریی لەسەر هۆشیاری کۆمەڵگە دەبێت و هەڕەشە لە ئاشتی کۆمەڵایەتی و دیموکراسی دەکات. بۆیە بەرەنگاربوونەوەی پێویستی بە هاوکاری هەیە لەنێوان دەزگاکانی راگەیاندنی پیشەیی، پلاتفۆرمە دیجیتاڵییەکان، دامەزراوە پەروەردەییەکان، دەزگاکانی حکومەت و خودی بەکارهێنەران لە رێگەی رێکخستنی یاسایی بۆ بواری سۆشیال میدیا و پێداچوونەوە بە یاساکانی بواری رۆژنامەگەری و پێشخستنی میدیا و پشتڕاستکردنەوەی زانیاری پێش ئەوەی هاوبەشیی بکەی لە بڵاوکردنەوەی هەواڵ و زانیاری ناڕاست و هەڵبەستراو.

لە درێژەی قسەکانیدا، دەڵێت: بەکارهێنانی زانیاری هەڵە بۆ دروستکردنی کاریگەریی لەسەر بیروڕای گشتی، بێناوبانگکردنی نەیاران، کاریگەری لەسەر هەڵبژاردن، یان بەرزکردنەوەی جەماوەری حزبێکی سیاسی. لەوانەیە هەڵمەتی زانیاری ناڕاست بەکاربهێنێت بۆ کاریگەریکردن لەسەر سەقامگیری وڵاتێکی دیکە، هاندانی دووبەرەکی ناوخۆیی.
هەندێکیان کە بەدوای دیدگادا دەگەڕێن بە ئامانجی زیادکردنی داهاتی فۆڵۆوەر و بەشداریکردن و ریکلام. لە کۆتاییدا، گەورەترین سوودمەندی زانیاری هەڵە بەزۆری ئەو لایەنەیە کە دەیەوێت رەفتاری گشتی، هەڵوێست، یان بڕیارەکان بگۆڕێت بەبێ ئەوەی ئامانجە راستەقینەکانی خۆی ئاشکرا بکات. بۆیە کاتێک رووبەڕووی هەواڵی هەستیار دەبێتەوە ئایا هەواڵەکە راستە؟ یان کێ بڵاویکردووەتەوە؟

PUKMEDIA  /  کوردستانى نوێ