رۆژی زمانی دایك پیرۆزبێت

ميدياكان

رۆژی زمانی دایك

ئەمڕۆ، 21ی شوبات، رۆژی جیهانیی زمانی دایكە. ئەم رۆژە لەلایەن ڕێكخراوی یۆنیسكۆی سەر بە نەتەوە یەكگرتووەكانەوە لە 17ی مانگی یازدەی 1999 دانرا و دواتر لە لایەن كۆمەڵەی گشـتی نەتەوە یەكگرتووەكانەوە بە بڕیارێـك بە رەسمی كرا. لەم ڕووەوە یۆنسكۆ و سەرجەم رێكخراو و ناوەندەكانی پارێزەری مافی مرۆڤ و مافی منداڵان جەخت لەسەر گرنگی فێربوونی زمانی دایك دەكەنەوە.

زمانەكان یەكێكن لە بەهێزترین ئامرازەكانی پاراستنی كەلەپوورە جیاوازەكان.
مێژووی دیاری كردنی ئەم ڕۆژەش دەگەڕێتەوە بۆ ڕۆژی 21ی مانگی شوباتی ساڵی 1952، كاتێك پۆلیسی پاكستان بە‌‌فە‌رمانی دە‌وڵە‌ت تە‌قە‌ی لە‌‌ژمارەیەك خوێندكاری زانكۆی بە ڕەگەز بەنگلادیشی كرد، كە مانگرتنیان بۆ بەكارهێنانی زمانی بەنگالی لە ناوچەكانی رۆژهەڵاتی پاكستاندا راگەیاندبوو، لە‌ ئە‌نجامدا چە‌ندین خوێندكار گیانیان لە‌دە‌ست دا.

لەئێستادای جیهانیش دا، رێكخراوی یونسێف چەند ئامارێكی  لە سەر زمانی دایك راگەیاندوەكەبریتین لە:

- نزیكەی شەش هەزار و 700 زمان لە جیهاندا بوونی هەیە.

-   -لە ساڵی 1950 وە نزیكەی 200 زمان لەناوچوون.

- 184 زمان لە جیهاندا لەلایەن كەمتر لە 10 كەسەوە بەكاردەهێنریت.

- نیوەی ژمارەی زمانەكانی جیهان لە ژێر هەرەشەی لە ناوچووندان لەم 100 ساڵەی، كە دادێت.نزیكەی6700 زمان هەیە.

كەهەریەكەیان تایبەت بەمەندە بەنەتەوە وخێڵێكی جۆراوجۆری دونیاوە.

زمان ناسنامە و كۆڵەكەی ژیان و مافی هەموو نەتەوەیەكە. هەر نەتەوەیەك زمانەكەی لێ بسەنرێتەوە، خۆشی لەناو دەچێت و دەفەوتێت. هەر نەتەوەیەك ئەگەر سەربەخۆییشی نەبێت، بەڵام زمانەكەی خۆی بپارێزێت، هەرگیز نامرێت و هەر ڕۆژێك دێت كە سەر دەكەوێت و سەربەخۆ دەبێت

یۆنسكۆ، جەختی لەسەر ئەوە كردۆتەوە كە زمانی دایك گرنگی تایبەتی هەیە، بۆیە چەندین راپۆرت‌و كۆنفرانس‌و كۆڕو كۆبوونەوەی ئەنجامداوە بە مەبەستی رزگاركردنی زمانەكان لە مردن‌و پارێزگاریكردنیان.

پەرلەمانی ئەوروپاش لە2006 بڕیاریدا زمانی قوتابخانە زمانی دایك بێت، هەموو كەسێكیش مافی ئەوەی هەبێت زمانەكانی تر فێرببێت، چونكە ئارەزووی فێربوون بۆ زمانی دووەم پێویستە، بەڵام بە ئارەزووی خۆی بێت‌و زۆركردنی سیاسی‌و كۆمەڵایەتی تێدا نەبێت.

وەرگرتنی زمانی دایك سروشتییەو زۆركردنی تێدا نییە، منداڵا لە خێزانەكەیەوە وەریدەگرێت‌و پێویستی بە خوێندن نییە، بەڵام زمانی دووەم ئەو زمانەیە كە لە گەورەییدا (واتە دوای خێزان) وەریدەگرێت، یاخود فێریدەبێت.

زمانی كوردیش یەكێك لە زمانە زیندووەكانی جیهانە و لە ڕیزی چلەمین زمانی دنیا دایە، هەرچەند كورد وەك نەتەوە بەسەر چوار وڵاتدا دابەش كراون و شێوەزار و زاراوەكان مەودای جوگرافی و فەرهەنگی و كولتووریان كەوتووەتە نێوان، بەڵام زمانی كوردی لە دوو پارچەی باشوور و ڕۆژهەڵاتی كوردستان گەشەیەكی زۆری كردووە و لە باشوور هەرچەند هەتا ئێستا زەمانی (پێوەر – هاوبەش) پێكنەهاتووە، بەڵام لە ئاستە جۆراوجۆرەكانی خوێندندا بەرەسمی دەخوێندرێت.

گەلی كورد، كە وڵات و خاكەكەی لە لایەن داگیركەرانەوە ساڵانێكی زۆرە پارچە پارچە كراوە و لەو نێوەندەشدا لەلایەن دەوڵەتانی داگیركەر هەوڵدراوە بۆ ئەوەی كلتور و فەرهەنگ و زمانەكەی لە ناو ببرێت و بتوێنرێتەوه، بەڵام ئەم هەوڵەی داگیركەران تا ئێستاش بە ئامانج نەگەیشتووه ‌و كورد وەك نەتەوەیەكی كۆن زمانی تایبەتی خۆی هەیە،  كە لە چەندین دیالێكت  پێكهاتووە (كرمانجی خواروو، كرمانجی سەروو، ناوەڕاست، گۆران)، بەڵام تا ئێستا  دیالیكتێكی زمانی هاوبەشی نەتەوەیی كورد نییە لە نووسین و بواری ئەدەبییدا هەر ئەمەشە وایكردووە كوردان كەمتر ئاشنای نووسین و بەرهەمی نووسەرانی پارچەكانی تربن.

لە باشوری كوردستان دوای ڕووخانی ڕژێمی بەعسی عێراقی زمانی كوردی وەك زمانی دووەم لە عێراق دان پێدانراوە،زمانی خوێندن ونوسینە ئێمەی كوردئێستا لە بۆشایی نەبوونی دەوڵەتدا لە ڕێی زمانەوە ماوینەتەوەو ناسنامەی نەتەوەییمان پارێزراوبووە، بۆیە پێویستە دەست بە زمانی دایكەوە بگرین و خزمەتی پێبكەین.


PUKMEDIA