مورافەعە گەورەکە

ئەرسەلان مەحمود

ڕۆژی دادگایی کردنی مێژوو لە ئەنجومەنی حوکم

لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا یاسایەکی نەنووسراو هەیە: ئەو نەتەوەیەی بەڵگەی هەبێت، مافی هەیە. ئەو نەتەوەیەی بەڵگەی نییە، تەنها هەستی هەیە. هەست سوتەمەنییەکی باشە بۆ شۆڕشگێڕان، بەڵام بەڵگە لە هەست بەهێزترە بۆ دروستکردنی ئایندەیەکی باشتر. سەرۆک مام جەلال زۆر باش ئەم حەقیقەتەی دەزانی.

سەرۆک تاڵەبانی، نۆی شوباتی ٢٠٠٤، لە ئەنجومەنی حوکمی عیراقدا، نەخشەیەکی سەد ساڵەی خستە سەر مێز و بڕیارنامەکانی کۆمەڵەی نەتەوەکانی خوێندەوە. واتا تەنها نەیوت زوڵممان لێکراوە و مافمان پێشێلکراوە، بەڵکوو وتی بەڵگەمان هەیە و بفەرموون سەیری بکەن. زۆربەی جووڵانەوە نەتەوەیی و نیشمانییەکانی سەدەی بیستەم لەسەر بنچینەی هەست و ئیدیۆلۆژیا بنیاتنران. کەمیان توانییان لە دادگای یاسایی و سیاسیدا بەڵگەنامەیەکی نکۆڵی هەڵنەگر بخەنە سەر مێز و بڵێن: ئەمە نەخشەی سنووری ئێمەیە و ئەمەش بڕیاری نێودەوڵەتییە ئەم سنوورەی پەسەندکردووە. سەرۆک مام جەلال ئەمەی کرد، چونکە دەیزانی لە عیراقی دوای سەددام ئەو نەتەوەیەی بە بەڵگەوە بەرەو دادگا بچێت بەهێزترە لەوەی بە تفەنگەوە بەرەو سنوور دەچێت.

چیرۆکی دۆزینەوەی ئەو بەڵگەنامەیە ڕوونە و پێشتر باسکراوە. لەگەڵ ئەوەشدا ئەگەر کەسێک هەبێ بپرسێت بۆچی ئەم بەڵگەیە پێشتر بەکارنەهێنراوە و بۆچی سەرۆک مام جەلال لە ساڵی ٢٠٠٤ بەڵگەنامەیەکی ساڵی ١٩٢٥ پیشاندەدا، وڵامەکە تاڵە. لە هەشتا ساڵی پێشووتردا هیچ سیستەمێکی سیاسیی عیراقی دەرفەتی ئەوەی بە کورد نەدا بە یاسا و بەڵگەوە قسە بکات. سەرۆک مام جەلال ئەو دەرفەتە نوێیەی بەکارهێنا و مورافەعە گەورەکەی پێکرد. ئەم هەنگاوە بوو بە هەڵسوکەوتێکی ستراتیژیک و مێژوویی.

مورافەعەکە تەنها داوای ئەوەی نەکرد ئەمە ماف و سنووری ئێمەیە، بەڵکو فۆڕمولەی سیاسیشی پێشکەشکرد: فیدراڵیەت. واتە میکانیزمێکی یاسایی بۆ ئەوەی دەسەڵات بە کورد بدرێت تا بتوانێت مافەکانی خۆی بپارێزێت. ئەمە ڕوونکردنەوەیەکی تەواوی بیری واقیعیانەی تاڵەبانی بوو: دەیزانی بەڵگە بە تەنها مافت ناپارێزێت و پێویستت بە دەسەڵاتیش هەیە بتوانێ پشتیوانی ئەو مافە بکات.

خاڵێکی تری سەرنجڕاکیشی مورافەعەکە کەمتر هەڵوەستەی لەسەرکراوە، زمانی مورافەعەکەیە. سەرۆک مام جەلال بە عەرەبی قسەیکرد. ئەمە هەڵبژاردەیەکی ئاگاییانە بوو. دەیتوانی بە کوردی قسە بکات و وەرگێڕانی بۆ بکرێ، بەڵام نەیکرد. هۆکارەکەش ڕوونە: مورافەعە مورافەعەیە و دەبێت بە زمانی دادگا بکرێ نەک بە زمانی موەککیل. سەرۆک مام جەلال دەیویست بەڵگەکانی ڕاستەوخۆ بچنە گوێچکەی ئەو کەسانەوە پێویست بوو بیبیستن و قایل بکرێن. ئەمەش نیشانەی ئەوەیە سەرۆک تاڵەبانی ڕابەڕێکی پراگماتیک بوو: مەبەستی گەیشتن بە ئاکام بوو نەک نیشاندانی ناسنامە. لە هەمانکاتدا ناوەڕۆکی مورافەعەکە باسی مافی زمانی کوردیی دەکرد وەک زمانی ڕەسمی. ئەم دوو هەڵوێستە ناکۆک نەبوون، بەڵکوو تەواوکەری یەکتر بوون. بە عەرەبی قسەیکرد بۆ ئەوەی بیسەری فراوانتری هەبێت، بەڵام باسی مافی کوردیی کرد بۆ ئەوەی کورد بە دەستیبهێنێت. ئەمە بالانسی تاڵەبانییانەیە: پراگماتیزمی ستراتیژیک و مافخوازیی بنچینەیی لە یەک کاتدا و بە یەک هەنگاو.

ئەو نەخشەیەی سەرۆک مام جەلال لەو ڕۆژەدا خستییە سەر مێز چیرۆکی خۆی هەیە. سەد ساڵ لەلای بنەماڵەیەکی عەرەب بە ئەمانەت پارێزرا بوو. ئەمە بۆ شرۆڤەکاری سیاسی و مێژوویی زۆر واتادارە. واتای ئەوەیە ڕاستییەکی مێژوویی هەبووە تەنانەت ئەوانەی لە نەتەوەی ترن پاراستوویانە. زوڵمی سیاسی دەتوانێ نەخشەیەک بشارێتەوە، بەڵام ناتوانێت بیسڕێتەوە. ئەمە خۆی بیرۆکەیەکی فەلسەفییانەیە: ڕاستییەکانی مێژوو ئەمانەتن لەلای ئەو کەسانەی ئەمانەتداریان پاراستووە، نەک لەلای ئەو سیستەمانەی هەوڵیانداوە بیسڕنەوە.

لەگەڵ ئەوەشدا دەبێت ئاگاداریش بین: نابێت سیاسەتی ئەمڕۆ تەنها لەسەر نەخشەی دوێنێ بنیات بنرێت. نەخشە بنەمایە، بەڵام فۆڕمولەی سیاسی دەبێت بۆ ئەمڕۆ گونجاو بێت. سەرۆک مام جەلال ئەمەشی بە وردی دەزانی. هەر لەبەر ئەوە لەگەڵ نەخشەکە، فیدراڵیەت و ڕاپرسی و مافی گەڕاندنەوەی ڕاگوێزراوانیشی پێشنیار کرد. نەخشەکەی وەک بنەما بەکارهێنا، بەڵام فۆڕمولە سیاسییەکەی بۆ عیراقی نوێ دیزاین کرد. ئەمە جیاوازیی نێوان سیاسەتمەداری نۆستالژیک و سیاسەتمەداری ستراتیژیکە.

مورافەعەکە بنەمایەکی یاسایی و مێژوویی و ئەخلاقی دانا. هەرچەندە تا ئێستا بە تەواوی جێبەجێ نەکراوە، بەڵام ئیتر ناتوانرێت ڕەتبکرێتەوە. ئەمە جیاوازییەکی گرنگە: شتە جێبەجێنەکراوەکان ناتوانرێت باتڵ بناسێندرێن ئەگەر بنەمایان لەسەر ڕاستی دانرابێت. لە سیاسەتدا ئەو داواکارییانەی لەسەر بنچینەی بەڵگە و ڕاستی دانراون ناتوانن بمرن، تەنانەت ئەگەر بۆ ماوەیەک دواشبکەون.

مورافەعەی سەرۆک مام جەلال ئەمە بوو: نەخشەیەک لەسەر مێز، بەڵگەنامەیەک لە دەست و پرسیارێک لەبەردەم هەموو ئەندامانی ئەنجومەنی حوکم. ئایا ئەم عیراقە نوێیە ئەوە دووبارە دەکاتەوە عیراقی کۆن کردی، یان ئەوە دەکات عیراقی کۆن بەڵێنیدابوو و نەیکرد؟ بیست و دوو ساڵە عیراق وڵامی ئەو پرسیارەی نەداوەتەوە. بەڵام پرسیارەکە هێشتا لەسەر مێزە و نەخشەکەش هێشتا هەر لەسەر مێزەکەیە. چونکە نەخشە ناسڕدرێتەوە و بەڵگە نامرێت.

PUKMEDIA