قووڵایی ستراتیژیی هەرێمی کوردستان لە پرسی نەتەوەییدا

هەڵمەت هۆشیار

هەرێمی کوردستان بە بەردی بناغەی هاوکێشەی کوردی دادەنرێت لە ناوچەکەدا، نەک لەبەر ئەوەی حکومڕانی خۆبەرێوەبەرێوەبردنی لە چوارچێوەی فیدراڵییەتی عیراقدا هەیە، بەڵکو فاکتەری سەرەکیی ئەوەیە، ئێستا هەرێم قووڵایی ستراتیژیی بەشەکانی دیکەی کوردستانە. 
ئەم قووڵایی ستراتیژییە بە تەنها لە رەهەندی جوگرافیدا کورت نەکراوەتەوە، بەڵکو لە سیستمێکی فرەجەمسەرییدا لە رۆڵی ستراتیژی و ئەمنی و ئابووریی و کەلتوریدا بەرجەستە بووە، ئەمەش وایکردووە هەمیشە سەرنج لەسەر ناوچەکە و رۆڵی هاوچەرخانەی کورد بێت.

هەرێم وەک لانکەی ئەزموونی سیاسی کورد 

  لە پاش هەرەسهێنانی دەسەڵاتی عوسمانی و دابەشبوونی ناوچەکە، دروستبوونی دەوڵەتانی ناوچەکە لەوکاتەوە تا راپەڕینی 1991ی گەلی کوردستان، هەرێمی کوردستان نمایندەی ئەزموونێکی سیاسی پێشکەوتوتری حکومڕانی کوردی دەکات، بە پێچەوانەی بەشەکانی دیکە، کە هێشتا دووچاری سیاسەتی نکۆڵیکردن و سەرکوتکردن و گۆڕینی ناسنامە و دیموگرافی زۆرەملێ دەبنەوە، بەڵام هەرێمی کوردستان تا رادەیەکی باش سەرکەوتوو بووە لە بونیاتنانی دامەزراوەکانی خۆبەرێوەبردن، ئەزموونیشی  لە دەیان ساڵ ململانێ و دانوستان و نسکۆ وەرگرتووە.

ئەم ئەزموونە کەڵەکەبووە وایکردووە هەرێم:

- ببێتە مەرجەعی سیاسی بۆ هێزە کوردییەکانی دیکە.
- رووبەرێکی فراوان و لەبار بۆ بەرهەمهێنانی دەستەبژێری سیاسی و فیکری.
- بووەتە تاقیگەیەک بۆ ئەزموونی حکومڕانی کورد.
سەرباری هەموو ئەو رەخنانەی ئاراستەی ئەزموونی حکومڕانی هەرێمی کوردستان دەکرێت، بەڵام بوونی دامەزراوەیەکی گرنگی وەک پەرلەمان و حکومەت و بەڕێوەبردنی خۆجێی ئاسۆییەکی  سیاسی، واقیعی بە بەشەکانی دیکە بەخشیوە، بە جۆرێک گوتاری بەرگریی تێپەڕاندووە، بەڵکو ئێستا پرسەکە بۆتە پرسی دەوڵەتداریی و بەڕێوەبردن و شەرعییەت.

قووڵایی ستراتیژیی لە رووبەڕووبوونەی ناوەند 

بەشەکانی دیکە (باکوور، رۆژهەڵات، رۆژئاوا)، لە رووبەرووبوونەوەی راستەخۆدان لەگەڵ ناوەندێکی بەهێزی وڵاتانی (تورکیا، ئێران، سوریا)، چونکە ئەو وڵاتانە پرسی کورد بە مەترسی بۆ سەر یەکپارچەیی وڵاتەکانیان دەزانن، لەم سۆنگەیەوە، هەرێمی کوردستان وەکو ناوچەی کەمکردنەوەی گوشارەکان دەرکەوتووە، بەشێکی زۆر لە ململانێی مێژوویی نێوان کورد و ئەو وڵاتانە هەڵدەمژێت.

چونکە هەرێم، بۆتە نـــــوای سیاسی و میدیایی بۆ چالاکوان و روناکبیرانی کورد و کەناڵێکی پەیوەندیی رانەگەیەندراوە لە نێوان هێزە کوردییەکان و کارەکتەرە هەرێمی و نێودەوڵەتییەکان، لە کاتی ئاڵۆزییەکانیشدا بە بێدەنگی رۆڵی نێوەندگیر دەبینێت.

    بەمجۆرە هەرێم بەتەنها قەوارەیەکی خۆبەڕێوەبەری کوردی نییە، بەڵکو هەمیشە هەوڵیداوە هەموو ئەو کەنارخستن و گەمارۆیانە بشکێنێت کە بە زۆر دەخرێتە سەر بەشەکانی دیکە لە چوارچێوەی سنورە زۆرە ملێکاندا. 

قووڵایی جوگرافی و ئەمنی 

لە جیۆسیاسیدا هەرێمی کوردستان دەکەوێتە جوگرافیایەکی زۆر هەستیارەوە، هاوسنووری چوار دەوڵەتە، دەکەوێتە ناو دڵی تۆڕێک لە ململانێی هەرێمایەتییەوە، ئەم پێگەیە وایکردووە گۆڕەپانی ململانێی هەرێمایەتی بێت و ناوچەیەکە بۆتە پارێزەری بەشەکانی دیکەی کوردستان.

سەرباری هەموو ئەو گوشارە سەربازیی و ئابوریی و سیاسییانەی رووبەڕووی دەبێتەوە، هەرێم توانیویەتی ئاسایشی خۆی بپارێزێت، وەکو قووڵایی لۆجستی و مرۆیی رۆڵی گێڕاوە، ئیدی بە وەرگرتنی پەنابەر و ئاوارەکان بێت، یان فەراهەمکردنی هێڵی گەیاندنی هاوکاریی ئابووری و ژیاری بێت، نوێترین نموونەش ئەو هاریکارییە جۆراوجۆرانەیە  کە پێشکەش بە رۆژئاوای کوردستانی کردووە لە ماوەی گەمارۆکاندا. 

قووڵایی ئابووریی بۆ مانەوە

لە رووی ئابورییەوە، هەرێمی کوردستان بە دڵی ئابووری ئەو هاونیشتمانییە کوردانە دادەنرێت، کە لە بەشەکانی دیکەوە هاتوون، شارەکانی هەرێم بۆنەتە ناوەندێک بۆ راکێشانی دەستی کار و توانا و پسپۆڕی بەشەکانی دیکەی کوردستان، ئەم جموجوڵە ئابوورییە، جۆرێک لە پەیوەندی توندتۆڵیان لە نێوان کوردانی بەشەکان دروستکردووە.

ئەم قووڵایی ئابورییە،  لە کارکردنی هەزاران دەستی کار لە کوردانی (باکوور، رۆژهەڵات، رۆژئاوا) لە هەرێمی کوردستان و پشتیوانیکردن لە پرۆژە میدیایی و روناکبیرییەکانیان و رەخساندنی کەشێکی ئابووری کوردییانە لە دەرەوەی لۆژێکی دەوڵەتی نەتەوەیی دەردەکەوێت.
سەرباری قەیرانی دارایی، هەرێمی کوردستان رەگەزی هاوسەنگییە بۆ رێگرتن لە داڕمانی ئابووریی کۆمەڵگەی کوردی بەشەکانی دیکە. 

قووڵایی روناکبیریی

 رۆڵی روناکبیریی هەرێمی کوردستان هیچی کەمتر نییە لە رۆڵە سیاسی و ئابورییەکەی، ئەو ژینگەیەیە شوناسی کوردی لە زمان و خوێندن و راگەیاندن و ئەدەب و هونەر تێیدا چەسپیوە، ئەمە وایکردووە ببێتە شایەتحاڵی ئەزمونێکی سەردەمیانەی کورد و ناوەندێک بۆ بەرهەمهێنانی گوتاریی نەتەوەیی و پانتاییەک بۆ کۆکردنەوەی کەلتورە کوردییە جیاوازەکانی بەشەکانی دیکە. 

کەرنەڤاڵ و فێستیڤاڵ و دیدارەکانی سلێمانی و هەولێر و دهۆک، هەمیشە سنوورە دەستکردەکانی تێکشکاندووە و کۆکەرەوەی هونەرمەندان و نووسەران و روناکبیرانی بەشەکانی دیکەی کوردستان بوون، ئەم گردبوونەوانە بەشداری دەکەن لە بونیاتنانەوەی یەکگوتاری نەتەوەیی. 

هەرێم وەک کارەکتەری هەرێمایەتی نەک قوربانی 

یەکێک لە تایبەیمەندییەکانی قووڵایی ستراتیژیی هەرێمی کوردستان، ئەوەیە توانی لە قوربانیی سیاسییەوە خۆی بگۆڕێت بۆ کارەکتەری هاوکێشەکان، ئێستا هەرێم لە چوارچێوەی هاوسەنگی (وزە، ئاسایش، پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان)، بە جۆرێک لە جۆرەکان ئەگەر لە پەراوێزیشدا بێت بەشدارە لە مانۆرە سیاسییەکانی ناوچەکە.

ئەم رۆڵە ئەگەرچی بێ مەترسی نەبووە، بەڵام هەرێم توانیویەتی پارێزگاریی لــــــە سنووری سیاسی خۆی بکات و دەستکەوتە بەدیهاتووەکانی بپارێزێت و پارێزگاریی لە پێگەی قووڵایی نەتەوەیی بکات.

سنوور و کێشەی یەک گوتاریی 

لەگەڵ هەموو ئەوانەی باسکرا، ناکرێت ناکۆکییە نێوخۆییەکانی هەرێم وەلا بنێین، دابەشبوونی سیاسی و بەریەککەوتنی بەرژەوەندی حزبی، گوشاری هەرێمی و نێودەڵەتی، هەموو ئەمانە کاریگەرییان هەبووە لەسەر ئەوەی نەتوانێت بەتەواوی رۆڵی نەتەوەیی گشتگیر ببینێت، هەندێ جار متمانەی لای بەشەکانی دیکە لاوز بووە، چونکە قووڵایی ستراتیژی ئەگەر پشتیوانی نێوخۆیی و خاوەن دیدگایەکی روونی نەتەوەیی نەبێت، قووڵاییەکی تۆکمە نابێت و هەموو کات لە بەردەم مەترسی داڕماندا دەبێت.

هەرێمی کوردستان بە تەنها بەشێک نییە لە جوگرافیای کوردی، بەڵکو قووڵایی ستراتیژی گرنگە بۆ بەشەکانی دیکەی کوردستان لەم قۆناغە مێژووییەدا، هێزەکەی لە بێ کەموکوڕی ئەزموونەکەیەوە نییە، بەڵکو لە توانای بەردەوامی و گەشەکردنێتی، بۆیە ئەگەر چاکسازیی نێوخۆیی لە بونیاتی رۆڵی نەتەوەیی نەکرێت، ئەم قوڵایی ستراتیژییە لە بەردەم مەترسی خۆخواردنەوەدایە، بەڵام ئەگەر دووبارە پێناسەی خۆی لەسەر بنەمای ئەوە دارێژێتەوە، کە هەرێم لە گوتاریی نەتەوەییدا رۆڵێکی گشتگیر دەگێڕێت و قووڵایی ستراتیژیی خۆی لەسەر بنەمای کۆی بەشەکانی دیکە دارێژێتەوە، بەو مانەیەی نابێتە جێگرەوەی هیچ بەشێکی دیکە و تەواوی کوردستان وەک یەک پارچەی نەتەوەیی، مێژوویی، سیاسی تەماشا بکات، ئەوا دەتوانێت ببێتە بناغەیەکی واقعی بۆ پرسی کورد لە داهاتوودا.

سوود لەم سەرچاوانە وەرگیراوە

* دیڤد ماکدوال، مرجع أساسي لتاريخ تشكل القضية الكردية و حدودها الجغرافية والسياسية. 
* ناتاليا دينيز، مفهوم “شبه الدولة” بوصفه إطارا تحليليا لفهم إقليم كردستان كعمق استراتيجي.
* گاریت ستانفیڵ، تحليل معمق لبنية الحكم والمؤسسات السياسية في الإقليم.
* مایکڵ ئیم، صعود إقليم كردستان و دوره الإقليمي مقارنة ببقية الأجزاء.
* ئوفرا بینگوس، بناء الهوية القومية الكردية في ظل الانقسام الجغرافي.
* تحليل معاصر لفهم موقع الإقليم في التوازنات الإقليمية.
* پەیمانگای رۆژهەڵاتی ناوەراست، دور الإقليم كفاعل لا ككيان هامشي.
* تحليل جيوسياسي لدور الأقاليم الكردية كعمق استراتيجي متبادل.
* تۆماس شمیدینگەر، العلاقة بين إقليم كردستان و روجافا من زاوية العمق السياسي و الاقتصادي.
* المركز العربي للأبحاث و دراسة السياسات، المسألة الكردية في الشرق الأوسط.
* مقاربة عربية نقدية لدور الأقاليم الكردية في بنية الدولة القومية.
* فالح عبد الجبار، الدولة والمجتمع في العراق.

هەڵمەت هۆشیار

PUKMEDIA