ئایا بە 60 رۆژ کێشەی ئەمریکا و ئێران کۆتایی دێت؟

BBC

ئاڵای ئێران و ئەمریکا

پرسیارێكی جددی لەدوای جەنگی 40 رۆژەی نێوان ئێران و ئەمریكا-ئیسرائیل هاتووەتەئاراوە: ئایا 60 رۆژ بەسە بۆ كۆتاییهێنان بە چەندین ساڵ ناكۆكی و سزای ئابووری؟، چونكە پەیوەندییەكانی نێوان ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و كۆماری ئیسلامی ئێران هەمیشە یەكێك بووە لەئاڵۆزترین و كاریگەرترین دۆسێ سیاسییەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست. دوای ماوەیەكی درێژ لە گرژی و بنبەستی سیاسی، جارێكی دیكە دۆسێی ئەمریكا و ئێران گەڕایەوە و بووە باسی سەرەكی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، لەم دواییانەدا لێكتێگەیشتنی نوێی نێوان واشنتۆن و تاران و دیاریكردنی كاتێكی سنووردار بۆ گفتوگۆكان، پرسیاری زۆری لەسەر ئایندەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست دروستكردووە، لەكاتێكدا هەندێك ئەمە بە هیوایەك بۆ كەمكردنەوەی گرژییەكان دەبینن، هەندێكی تر پێیانوایە تەنها مانۆڕێكی كاتییە، هەروەها لێكتێگەیشتنە نوێیەكان و گفتوگۆكان، قۆناغێكی نوێی لە ركابەری و دیپلۆماسی نێوان ئەم دوو وڵاتە هێناوەتەئاراوە. 

لەم راپۆرتەدا تیشك دەخاتە سەر گرنگیی ئەم وەرچەرخانە نوێیە و ئەو بەربەست و دەرفەتانەی لەم ماوە كورتەدا لەبەردەم هەردوو وڵاتدان، بە قووڵی سەیری رەهەندەكانی ئەم مۆڵەتە و كاریگەرییەكانی لەسەر ناوچەكە دەكات.

ئیمزاكان و ئیرادە 

پرۆفیسۆر د.محەمەد ئیحسان سكرتێری گشتیی رێكخراوی هاودەنگیی گەلانی ئەفرۆ-ئاسیا، خوێندنەوەی بۆ ناوچەكە هەیە و رایگەیاند: یاداشتنامەی لێكتێگەیشتن (MOU)ـی تازە ئیمزاكراوی نێوان ئەمریكا و ئێران یەكێكە لە گرنگترین گەشە دیپلۆماسییەكان لە ناوچەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست لەم ساڵانەی دواییدا. دوای چەندین مانگی پێكدادان و ئاڵۆزی، رووبەڕووبوونەوەی سەربازی (نیزامی)، ترسی ئەوەی ناوچەكە بخزێتە ناو ململانێیەكی فراوانتر، دوو حكومەتەكە گفتوگۆیان هەڵبژارد و لەگەڵ یەكتر دانیشتن، هەرچەندە پشتگیرانی ئەم یاداشتنامەیە وەك هەنگاوێكی دیپلۆماسیی گرنگ و توانای گەڕاندنەوەی ئارامی بۆ ناوچەكە پێناسەی دەكەن، لەگەڵ ئەوەشدا پێیانوایە هێزی زۆری سیاسی و ئابووری بە ئێران دەدات، لەكاتێكدا نیگەرانییە سەرەكییە ئاسایشییەكان بێچارە دەمێننەوە. نابێت ئەم یاداشتنامەیە وەك سەركەوتنێكی مێژوویی یان شكستی ستراتیژی سەیر بكرێت. بەڵكو هەوڵێكی پراگماتیكییە بۆ رێگرتن لە تێكشكانی قەیرانێكی مەترسیدار، لەگەڵ دروستكردنی چوارچێوەیەك بۆ دیپلۆماسیی داهاتوو. سەركەوتنی راستەقینەی ئەم هەنگاوە لەسەر ئیمزاكان نییە، بەڵكو لەوەدایە كە ئایا هەردوو لایەن ئیرادەی سیاسی پێویست پیشان دەدەن بۆ جێبەجێكردن و بەردەوامی بە پابەندبوونەكان؟.

كەمكردنەوەی توندوتیژی

دەشڵێت: یەكێك لە سوودە راستەوخۆ و گەورەكانی ئەم یاداشتنامەیە، ئەوەیە یارمەتیدەر دەبێت لە كەمكردنەوەی توندوتیژی لە ناوچەكەدا، كە لە ماوەكانی رابردوودا زۆر نائارام بووە. لەڕووی ئابوورییشەوە، ئەم یاداشتنامەیە دەتوانێت ئەنجامی باشی هەبێت. بازاڕە جیهانییەكان بە گشتی ئارەزووی كەمبوونەوەی دڵەڕاوكێی جیۆپۆلەتیكی دەكەن، بە تایبەتی ئەو ناوچانەی هەژارن لە وزەدا، ئارامیی زیاتر دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە ئارامكردنەوەی دەستێوەردانەكانی نرخی نەوت و كەمكردنەوەی ترس لە دابینكردن. پرسیاری سەرەكییش ئەوەیە؛ ئایا یاداشتنامەكە هۆكاری كێشەكانی نێوان ئەمریكا و ئێران چارەسەر دەكات، یان تەنها دوایدەخات؟ رەخنەگران دەڵێن یاداشتنامەكە قازانجی ئابووری و سیاسی بۆ تاران دەهێنێت، ئەم نیگەرانییە بێ بنەما نییە. یاداشتنامەكانی دیپلۆماسی تەنها هێندەی ئەوە سەركەوتوو دەبن، كە میكانیزمەكانی جێبەجێكردنیان بەهێزبن. زۆر شت پەیوەست دەبێت بەوەی ئایا گفتوگۆكانی داهاتوو روونن؟ میكانیزمی چاودێریی شەفاف و سزا بۆ وابەستەنەبوون دروست دەكات یان نا؟.

گومان و دوودڵی 

بە بڕوای پرۆفیسۆر د.محەمەد ئیحسان لە ئەمریكا هێشتا دوودڵی بەرامبەر ئێران بەهێزە. زۆر هاووڵاتی گوماندەكەن لەوەی، ئایا  تاران بە تەواوی پابەندبوونەكانی جێبەجێدەكات یان نا؟، ئایا هەر یاداشتنامەیەك دەتوانێت بە راستی نیگەرانییە ئەمنییە كۆن و نوێیەكان و كێشەكان چارەسەربكات؟. ئەم دوودڵییە سنووری حزبیی تێدەپەڕێنێت، هەرچەندە هەندێكجار بە زمانی سیاسیی جیاواز دەردەبڕدرێت. هەندێك لە ئەمریكییەكان، لە روانگەی ئاشتی و ئارامییەوە سەیری یاداشتنامەكە دەكەن. لەڕووی سیاسییەوە، دەبێت ئەم یاداشتنامەیە ببێتە بابەتی گفتوگۆی توند. لایەنگرانی دەڵێن دیپلۆماسی سەركەوتوو بووە لە رێگریكردن لە شەڕێكی تێكدەری و هەلێكی دروستكردووە بۆ ئارامیی درێژخایەن. لەكاتێكدا رەخنەگران دەڵێن لەوانەیە ئەم لێكتێگەیشتنە پاداشت بدات بە ئێران بەبێ وەرگرتنی دڵنیایی پێویست. لە هەردوو روانگە بەشێكی راستی تێدایە. لێكدانەوە دیپلۆماسییەكان زۆرجار پێویستە ئەنجامە ناكامڵەكان قبووڵ بكەن بۆئەوەی ئامانجە ستراتیژییە گەورەكان بەدەستبهێنرێن. 

بێ متمانەیی و چارەسەری كۆتایی

هەر دەربارەی ئەم پرسە، گفتوگۆمان لەگەڵ د.فاروق عەبدول مەولود پڕۆفیسۆری یاریدەدەرە لە كۆلێژی زانستە سیاسییەكانی زانكۆی سلێمانی كرد، ئەو پێیوایە پێدەچێت ئامانجی سەرەكی لەم قۆناغەدا زیاتر خۆی لە ئیدارەدان و رێگریكردن لە جەنگێكی فراوانی فرەبەرەیی لەناوچەكەدا ببینێتەوە بەقەدەر ئەوەی گەیشتن بێت بە رێككەوتنێكی گشتگیر و هەمیشەیی، چونكە بێمتمانەیی قووڵ و ئاڵۆزیی پرسگەلێك هێشتا رێگرن لە گەیشتن بە چارەسەری كۆتایی. واتا ئەم لێكتێگەیشتنە كاتییە كە ماوەكەی 60 رۆژە، جۆرێكە لە هێوركردنەوەی تاكتیكی كە تێیدا هەردوولا دەیانەوێت هێڵە سوورەكانی یەكتر نەبەزێنن.

هەرچی سەبارەت بە خاڵە ناكۆكەكانیشە بە دیاریكراوی پرسی پیتاندنی یۆرانیۆم، سزا ئابوورییەكان، پێیوایە بەربەستی سەرەكین لەبەردەم ئاقاری گفتوگۆكاندا، ئەمە جگەلەوەی نەبوونی گرەنتی روون لە جێبەجێكردنی بەند و بڕگەكانی لێكتێگەیشتنەكە، هێشتا خاڵی جەوهەرییە لە كێشمەكێشمی نێوان هەردوو لایەنی بەشەڕهاتوو.

وتیشی: لەلایەكی دیكەوە، هەردوولا كۆمەڵێك كارتی فشاری بەهێزیان لەبەردەستە كە لەم ماوەیەدا بۆ بەهێزكردنی پێگەی خۆیان بەكاریدەهێنن، بە جۆرێك واشنتۆن كارتی سزای ئابووریی دەریایی پڕوكێنەر و گۆشەگیركردنی دیپلۆماسی و هەڕەشەی سەربازی راستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ بەكاردێنێت بۆ پاشەكشەپێكردنی تاران. لە بەرامبەریشدا، ئێران كارتی پێشخستنی خێرای بەرنامە ئەتۆمییەكەی، توندكردنەوەی گوشارەكان لە رێگەی هێزە هاوپەیمانەكانی لە ناوچەكەدا، هەڕەشەكردن لە ئاسایشی گواستنەوەی وزە لە گەرووی هورمز وەك ئامرازێكی بەرپەرچدانەوە بەكاردەهێنێت تا رێگری لە جموجۆڵە سەربازییەكانی ئەمریكا بكات. ئەم ماوەیە لەلایەن هەردوولاوە وەك دەرفەتێك سەیردەكرێت بۆ تاقیكردنەوەی ئیرادەی یەكتر لەسەر مێزی دانوستانەكان و جێكردنەوەی مەرجە قورسەكانیان لەناو دەقی رەشنوسە هەمواركراوەكاندا.

وڵاتانی سێیەم 

سەبارەت بە رۆڵی لایەنی سێیەمیش، وتی: بێگومان رۆڵی بەهێز و گەورەیان هەیە لە ئاراستەكردنی پرۆسەی شەڕ و ئاشتی و ئیدارەدانی بەرژەوەندییەكان، ئەوان كارەكتەری سەرەكی و كاریگەرن لە هاوكێشەكاندا، هەرچی پەیوەندیی بە چین و روسیاوە هەبێت، وەكو دوو كارەكتەری زلهێزی ناوچەكە بەهۆی بەرژەوەندییە جیۆپۆلەتیكییەكانیانەوە بەشێوەی ناڕاستەوخۆ پشتگیری لە ئێران دەكەن، نایانەوێت ئەم دەسەڵاتە بكەوێت، چونكە پێیانوایە جگەلەوەی هاوسەنگیی هێز لە ناوچەكەدا تێكدەدات، لەنزیك سنوورەكانیشیانەوە ناجێگری ئەمنی و سیاسی هەڕەشەی راستەوخۆیە لەسەر پێگە و بەرژەوەندییەكانیان. لە بەرامبەردا، هێزە ئیقلیمییەكانی وەك ئیسرائیل و هەندێك لە وڵاتانی كەنداو بە وردی چاودێری دۆخەكە و پرۆسەی گفتوگۆكان دەكەن و ئەوان دژی هەر جۆرە لێكتێگەیشتنێكن، كە تێیدا بەرژەوەندییە ئەمنییەكانیان فەرامۆش بكرێت، بە تایبەت ئیسرائیل كە هەمیشە هەڕەشە سەربازییەكانی ئامادەیە ئەگەر یەكلایەنەش بێت بۆ پەكخستنی بەرنامەی ئەتۆمی ئێران و گرەنتیكردنی ئاسایشی وڵاتەكەی. لەنێوان ئەم بەرە دژبەیەكانەدا، وڵاتانی نێوەندگیری وەك پاكستان و قەتەر یان عوممان رۆڵێكی گرنگیان هەیە لە گواستنەوەی پەیامە ناڕاستەوخۆكان و دۆزینەوەی خاڵی هاوبەش بۆ رێگریكردن لە داڕمانی تەواوەتی گفتوگۆكان، بێگومان سەركەوتنی ئەم پڕۆسەیە بەستراوەتەوە بە رادەی توانای ئەم لایەنانە لە هاوسەنگكردنی بەرژەوەندییە دژبەیەكەكانیان و رێگریكردن لە تێكدانی رێككەوتنە سەرەتاییەكان.

هەڵسەنگاندن و دانوستاندن 

بینەر كوردی خاوەنی بڕوانامەی ماستەر لە كاروباری نێودەوڵەتی دەربارەی پێشهاتەكان رایگەیاند: دوا و باسی لێكتێگەیشتنی نێوان و ئەمریكا و ئێرانی كرد و دەڵێت؛ یەكێك لە ئامانجە سەرەكی و گرنگەكانی یاداشتنامەی لێكتێگەیشتنی نێوان واشنتۆن و تاران رەخساندنی چوارچێوەیەكی دیپلۆماسییە، كە رێگری لە هەڵكشانی زیاتری ئاڵۆزییەكان دەكات و دەرفەت دەڕەخسێنێت بۆ هەردوو وڵات بۆ گفتوگۆكردنی زیاتر، تا بزانن ئایا هەلومەرجەكان لەبارن بۆ رێككەوتنێكی گشتگیر و هەمەلایەن.

بینەر كوردی پێیوایە ئەم لێكتێگەیشتنە هەم وەك میكانیزمێك بۆ وەستاندنی گرژییەكان و هێوركردنەوەی بارودۆخەكەیە، هەم وەكو چوارچێوەیەك بۆ دانوستانی زیاتر دەبینرێت. بەڵام لەم قۆناغەدا ناتوانرێت بەو دەرەنجامە بگەین كە ئەمە رێگەیەكی راستەوخۆیە بەرەو چارەسەر یان رێككەوتنێكی گشتگیر و هەمیشەیی.

وتیشی: یاداشتنامەكە چارەسەری ناكۆكییە بنەڕەتی و مێژوویەكانی نێوان هەردوو وڵات ناكات. بەڵكو ماوەیەكی كاتیی دیاریكراو دەڕەخسێنێت، كە تێیدا دانوستانكاران لە هەردوو وڵات هەوڵدەدەن بزانن ئایا دەكرێت ئەو ناكۆكییانە لە رێگەی دیپلۆماسییەوە چارەسەر بكرێن؟. بۆیە باشتروایە 60 رۆژی داهاتوو زیاتر وەك قۆناغی هەڵسەنگاندن و دانوستانكردن تێبگەین، نەك وەك چوارچێوەیەكی زامنكراو بەرەو رێككەوتنێكی كۆتایی و گشتگیر.

یەكێك لە پرسە سەرەكییە جێناكۆكەكان بەرنامە ئەتۆمییەكەی ئێرانە. بەشێك لە پرسیارە سەرەكییەكان كە بە كراوەیی ماونەتەوە بریتین لە داهاتووی پیتاندنی یۆرانیۆم، ئاستی چاودێریكردن و پشتڕاستكردنەوەی نێودەوڵەتی، هەروەها ئەو دڵنیاییە درێژخایەنانەی ئەمریكا و هاوپەیمانەكانی سەبارەت بە چالاكییە ئەتۆمییەكانی ئێران داوای دەكەن. لەهەمانكاتدا چاوەڕوان دەكرێت ئێران داوای كەمكردنەوەیەكی بەرچاوی سزا ئابووریەكانی سەر وڵاتەكەی بكات لەگەڵ سوودی ئابووری بۆ ئەو پابەندیانەی كە قبووڵی دەكات.

دەستكەوتێكی مێژوویی و تاكتیكی كاتی 

ئاماژەی بەوەكرد، لە دەرەوەی ئەم پرسە سەرەكییانە، یەكێك لە ئاڵنگارییە گەورەكان بریتییە لە میكانیزمی جێبەجێكردن. لە مێژووی پەیوەندییەكانی نێوان ئەمریكا و ئێران بێمتمانەییەكی قووڵ هەیە. هەروەها لێكدانەوەی جیاواز بۆ رێككەوتنەكانی رابردوو هەیە لەگەڵ دۆخی سیاسی جیاواز لە هەردوو وڵاتدا. لە ئەنجامدا ئەگەر دانوستانكاران لە پرسە تەكنیكییەكانیشدا پێشكەوتن بەدیبكەن، ئەگەری وەرگێڕانی ئەو پێشكەوتنە بۆ رێككەوتنێكی پتەو بەردەوام بێ ئاڵنگاری نابێت.

بەتێڕوانینی ئەو، لەم قۆناغەدا نابێت زیادەڕەوی لە باسكردنی گرنگیی ئەم یاداشتنامەیەدا بكرێت و وەك دەسكەوتێكی مێژوویی لێكبدرێتەوە، ناشبێت تەنها وەكو تاكتیكێكی كاتی تەماشا بكرێت. گرنگیی ئەم لێكتێگەیشتنە لەوەدایە كە چوارچێوەیەكی دیپلۆماسی رەخساندووە لە گەرمەی توندوتیژی و ناكۆكییەكاندا. ئەوەی كە وا دەكات ئەم چوارچێوە دیپلۆماسیە بگاتە ئاستی رێككەوتنێكی گشتگیر و هەمەلایەن، بەندە بە توانای هەردوو وڵات لە هەفتەكانی داهاتوودا بۆ كەمكردنەوەی جیاوازییە لەمێژینەكانیان لەسەر پرسە ئەتۆمی، ئابووری و ئەمنییەكان.

پێگەی ئێران و سزاكانی ئەمریكا 

وتیشی: ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا كارتەكانی كردەی سەربازی، سزای ئابووریی بەهێزی بەدەستەوەیە. واشنتۆن توانای ئەوەی هەیە سزاكان بهێڵێتەوە، كەمیانبكاتەوە یان دووبارە بیانگێڕێتەوە، هەروەها توانای كردەی سەربازی هەیە و دەتوانێت لەگەڵ هاوپەیمانەكانیدا گوشاری زیاتر دروست بكەن. لەبەرامبەردا، ئێران خاوەنی پێگەیەكی گرنگی ئیقلیمی و ستراتیژییە، لەوانە؛ هەڵكەوتە جوگرافییەكەی لە نزیك گەرووی هورمز و پەیوەندییەكانی لەگەڵ ئەكتەرەكانی ناوچەكە. 

بینەر كوردی دووپاتیكردەوە؛ لە ماوەی ئەم 60 رۆژەدا، پێدەچێت هەردوولا دیپلۆماسییەت و میكانیزمی گوشار تێكەڵ بكەن. ئەمریكا هەوڵدەدات ئەوە بسەلمێنێت كە سووككردنی سزا ئابوورییەكان تەنها لەو كاتەدا دەكرێت كە ئێران كۆتوبەندە ئەتۆمییە پشتڕاستكراوەكان قبووڵ دەكات. لەلایەكی ترەوە، ئێران هەوڵدەدات، ئەوە نیشان بدات كە پێشكەوتن لە دۆسێی ئەتۆمیدا، بەندە بە كەمكردنەوەی سزا ئابوورییەكان و رێزگرتن لە بەرژەوەندییە ئەمنییەكانی. هیچ لایەكیان نایەوێت لە ناوخۆدا بە لاوازی دەربكەون، ئەمەش وادەكات دانوستاندنەكان ئاسان نەبن.

PUKMEDIA كوردستانی نوێ-هیوا كازم