Kurdên Feylî hatin jenosîdkirin hîna jî hatine qerebûkirin

Arşîv

Peykerê Şehîdê Feylî

Îro salvegera 46emîn ya qirkirina Kurdên Feylî ye, ku di sala 1970an de di dema desthilatdariya Serokkomarê Îraqê Ehmed Hesen Bekir de dest pê kir, di wê demê de, 4 hezar Kurdên Feylî bi zorê ji Îranê re hatin sirgûnkirin, heta ku piştî desteserkirina desthilatdariyê ji aliyê Sedam Husên yê faşîst û nijadperest ve, pîlanên wî yên ji bo tunekirin û paqijkirina Kurdên Feylî gihîştin astê.

Di destpêka Nîsana 1980an de, Wezareta Karên Navxwe ya Iraqê Fermana Hejmar 666 derxist (ku mijara kesên ku hemwelatîbûna Iraqê nînin e), ji ber vê yekê, koçberiya bi darê zorê ya Feylîyan bo Îranê û kampanyaya girtin, zîndanîkirin û windakirina Feylîyên Kurd zêde bû, bi hinceta ku ev ji... Ew biyanî ne û ne Îraqî ne, ango ew Îranî ne û ew ji bo ewlehiya neteweyî ya Ereb û Îraqiyan gef in, roja 4ê Nîsanê salvegera qirkirina Kurdên Feylî ye.

Biryara derxistina Feylî bi nehênî ji aliyê dîktatorê Îraqê ve bi dizî hatiye dayîn, di heman demê de Feylî ji demên kevnar ve, berî hatina Îslam û Ereban, li van deran dijîn.

Destpêkirina şerê Îraq û Îranê (22/09/1981) bi hinceta ku Kurdên Feylî Şîe ne û ji Îranê hatine, pêkanîna vê twanê bileztir kir, hebûna wan li Îraqê gefê li kaosê di hundirê welêt de dixwe,di dema şerê Îraq-Îranê de, bi sedan ji wan neçar man ku sînor derbas bikin û li hin deveran bikevin zeviyên mînan,ew hat kuştin, û yên ku vegeriyan ji pişt ve hatin gulebarankirin û kuştin.

Di vê tawana li dijî mirovahiyê de, 600-750 hezar Kurdên Feylî bi darê zorê ji Îranê re hatin sirgûnkirin, hemû milkên wan ji aliyê desthilatdarên rejîma Beisê ve hatin desteserkirin û zêdetirî 20 hezar ciwanên Feylî winda bûn ku çrenûsa wan hîn jî ne diyar e û bi sedan leşkerên Feylî yên Kurd di şerê Îraq û Îranê de winda bûn.

Ev û gelek tawanên din ku tê gotin van Kurdan li ser wan ceribandin li ser wan hatiye kirin û di taqîgehên çekên kîmyewî û biyolojîkî de hatine kuştin, paşê ew di gorên komî de hatin veşartin. Dema ku gorên komî hatin kolandin, hat dîtin ku di nav wan de Kurdên Feylî jî hebûn, lê Feylî hîna jî di taqîkirina çekên biyolojîk û kîmyewî de dihatin bikar anîn,hîna jî belgeyên dawîn tune ne.


Rejîma Beisê welatîbûn û nasnameya Îraqî ji Feylîyan stand,ev siyaseta rejîmê li hember Feylîyan ji destpêka hatina rejîma Beisê ser desthilatê ve bû,wan dixwest Feylîyan li Îraqê paqij bikin ji ber ku ew Kurd û Şîe bûn,ev her du faktor wekî gef li ser ewlehiya neteweya Beis dihatin hesibandin.

Ji Feyliyan re dibêjin Lor

Kurdên Feylî beşek ji neteweya Kurd in,ew  akincî sinorê di navbera Iraq û Îranê de dijîn. Sînorê Feyliyan li Îraqê ji bakur ve li bajarên Celewla, Qezrabat, Şareban, Xaneqî û yên din (Mendalî) dest pê dike û ber bi başûr ve diçe bajarên Elî Xerbî, Bedre, Cesan, Kut Numaniye û Ezîziy, piraniya van bajarok û gundên Feylî li parêzgeha Wasit (Kut), hin li parêzgeha Meysan (Emara) û parêzgeha rojhilatê Diyalayê ne, tevî hebûna hejmareke mezin ji Feylî li Bexdayê, ku demek dirêj e li taxên Ekrad, Kifeh û Şêx dijîn, Feylî bawer dikin ku Bexda di bin kontrola wan de ye,ew hatine avakirin û ew bajarekî Kurdan e,lê, sînorên Feyliyan li aliyê Îranê parêzgehên Loristan, Kirmaşan, Îlam, Xuzistan û bajarên Xusrewî, Qesrî Şîrîn, Kirmaşan, Îslamabada Rojava, Îlam, Mehran û Andmişk bi navê parêzgeha Loristanê ne.

Feylî tûşî gelek karestan bûne

Kurdên Feylî piştî ku neçar man koçî Îranê bikin, li wir penaberî wergirtin, her çend rejîmê îdia kir ku ew bi eslê xwe Îranî û Mecûsî ne jî, di jiyana xwe ya penaberiyê de gelek zehmetiyan kişandin di dema jiyana xwe ya penaberiyê de, gelek Kurdên Feylî koçî Avusturalya kirin û di rê de ji ber binavbûna qeyikên veguhastinê li deryayê gelek felaketên trajîk kişandin, di dema şerê Îran û Îraqê de zêdetirî 200 hezar Îraqî reviyane Îranê, ku ji sedî 65ê wan Feylî bûn.

Di destpêka şerê Îraq û Îranê de, kampanyaya koçberiya bi darê zorê ne tenê bandor li Feyliyan kir, lê di heman demê de bi sedan malbatên din yên Kurd li parêzgehên Silêmanî û Hewlêrê jî neçar man ku koçî Îranê bikin, ango malbatên ku endamên wan ji yek Kesayetiyek bi eslê xwe Kurdên Rojhilat bûn (dayik an bav),nimûneyên vê sûc du malbatên li gundê Gulpî yê Hewramabadê bûn, du kesên ji herêma Merîwan (Sewlawa) ya rojhilatê Şamiyanê li Hewramabadê ji ber sînorê wan zewicîn.

Ev tawanên ku li dijî Kurdên Feylî hatine kirin, li gorî pîvanên navneteweyî yên mafên mirovan, wekî tawanên li dijî mirovahiyê, tawanên şer û jenosîd têne dabeşkirin, ji ber ku niyeta tunekirina Feylîyan bernamekirî bû, girtin, kuştin, windakirin, koçberiya bi darê zorê û desteserkirina milkê mirovên ji nijad an olên cûda. Ev bi xwe tawana jenosîdê îspat dike.

Piştî hilweşîna rejîma Beisê û vegera piraniya Kurdên Feylî bo welatê xwe, tevî ku tawanên kuştin, girtin û koçberkirina bi darê zorê ya Feylîyan wekî tawanên li dijî mirovahiyê, tawanên şer û jenosîd ji aliyê Dadgeha Bilind ya Sizayan ve di 29/11/2010 de biryar hat dayîn, tiştên ku li Îraqê bi Feylîyan hatine kirin (koçberiya bi zorê, girtin û kuştin, dersînorkirin, desteserkirina milkê, û hwd., ev dikevin kategoriya jenosîdê),ev dadgeh ji hêla Civata Rêveberiya Demkî ya Îraqê ve li gorî Yasaya Dadgeha Sizaya Bilind ya Îraqê ya Hejmar 10 di sala 2005an de ji bo darizandina kesên ku di tawanên giran ên Komkujiya li Îraqê di dema rejîma Beisê de beşdar bûne hatiye damezrandin.

Ev tawan li dadgeheke Bexdayê wekî jenosîd hate ragihandin.

Doza sûcê jenosîdê li dijî Feylî di 26/01/2009 de dest pê kir û di 29/11/2011 de bi dawî bû, çil û çar darizandin bi hebûna 100 gilîkar û şahidan hatin lidarxistin, ev biryar daxwaza vegerandina hemû mafên bêpar yên welatiyên Kurd ên Feylî dike. Civata Wezîran ya Îraqê û Serokkomariyê bi germî pêşwazî li vê biryarê kirin û piştgirî dan wê û soz dan ku wê bicîh bînin, lê hîna ti qerebûkirin ji Feylî re nehatiye dayîn.

Gotinên geş yên rayedarên Îraqê li dijî Feyliyan, xemsariya di bicîhanîna bendên biryara naskirina tawan wekî jenosîdê de, hîn bi tevahî mafên wan venegerandiye, ji ber ku piraniya wan mal û milk, xanî, erd, baxçe û hwd. yên ku dagir kiribûn winda kirine, lê dîsa jî ji wan re nehatine vegerandin, piraniya wan hîn welatîbûna Îraqê wernegirtine, piştî ku Yasaya welatîbûna Îraqê ya Hejmar 666 di sala 2006an de hate betalkirin, û Feylî li gorî vê yasayê ji welêt hatin derxistin vegerandina mafên wan ên bêpar, heta niha, zêdetirî 6 hezar Feylî mafê welatîbûnê wergirtine û zêdetirî 4,500 Feylî jî nasnameya Îraqî wergirtine. Her wiha ew di wergirtina belgeyên ku nasnameya xwe ya Iraqî îspat dikin de jî zehmetiyan dikişînin.

Her weha Hikûmeta Îraqê bi vegera efser û pileyên rejîma hilweşiyayî dil û mejiyê Feyliyan diêşîne, wan hîs dike ku ew ê dîsa werin qirkirin.

Tawanên rejîma wêrankirî li dijî Kurdên Feylî jenosîd in

Her weha Di salvegera 33-an ya komkujiya Feylî de, Civata Wezîran ya Îraqê ji bo hefteyekê ji hemî wezaret û dezgehan re agahdariyek giştî da daku salvegerê di hişê gelê Îraqê de bi bîr bînin,ji 2-ê heta 9-ê Nîsanê, wê ragihand ku ew ê jenosîda Feylî bike dirûşmeya xwe (tawanên rejîma wêrankirî li dijî Kurdên Feylî tawanên jenosîdê ne).


Parlemana Îraqê di civîna xwe ya 03/04/2013an de li ser pêwîstiya qerebûkirina Feylîyan di zûtirîn dem de gotûbêj kir da ku mîrata zilm û zordariya rejîma wêrankirî ya ku bi serê wan hatiye jê bibe tevî biryara danîna wêneyê yek ji sûcên trajîk ên Kurdên Feylî li ser pereyê nû yê Îraqê pereyê Iraqê, lê hîn rêyek dirêj heye ku Feylî ji ber vê sûc werin sizadan.

Tiştê ku divê ji bo Feylîyan were kirin ev e ku hikûmeta Îraqê bi tevahî tazmînata wan bide, milkê wan ê dagirkirî vegerîne, çarenûsa cihên wan yên winda eşkere bike û welatîbûn û nasnameya Îraqî bide wan, divê hikûmeta Îraqê lêborînê ji wan bixwaze.

Di dawiyê de, çima rejîma Îraqê, bi taybetî piştî ku Beis di sala 1968an de hatin ser desthilatê, bi vî rengî dijminane bi Feylî re reftar kir? Bersiv:


Yekem, bandora îdeolojiya Hitler û Stalîn li ser rejîmê wekî sedemek ji bo tepeserkirin û tunekirina dijber û dijminên Beisê tê hesibandin, ku di nav wan de qirkirina Kurdên Feylî jî hebû.

Duyemîn, Feylî beşek ji neteweya Kurd in,wan îspat kiriye ku beşdarî şoreşên Kurdan bûne,ji ber vê yekê, dijberiya wan her gav di bernameya Beisê de bû.

Sêyem, Feylî Şîe ne, ji ber vê yekê rejîma Beis ya Sunnî pir eşkere li dijî wan bû.

Çaremîn, Feylî bi hewldanên xwe, bi taybetî li paytextê, pilebilind bi dest xistin û navendên bazirganî, pîşesazî û aborî girtin, ku ev yek bû sedem ku rejîm li ser rakirina wan û desteserkirina navendên wan yên aborî bifikire.

Pêncemîn, Yasaya Welatîbûna Îraqê bermahiyek ji Împeratoriya Osmanî bû û Brîtanîyan ew bikar anîn daku Îraqê li gorî berjewendiyên kêmneteweyek olî wekî Sunnî birêve bibin.

Şeşemîn, di ber şerê Îraq û Îranê de, rejîmê hewl da ku Kurdên Feylî bikişîne Îranê daku ji bo Îranê pirsgirêkên zêdetir çêbike û wê bi pirsgirêka penaberan mijûl bike.

Di dawiya gotûbêja me de, emê navên sûcdarên jenosîda Feyliyan li Dadgeha Cezayê Bilind ya Îraqê binivîsin, ku hatine sizakirin, (Tawanên li dijî mirovahiyê, tawanên şer, jenosîd, paqijkirina etnîkî û serederiya nemirovane, û hwd.) Ew hatin mehkûmkirin û sizakirin:

1-Mizban Xedir Hadî
2-Saedûn Şakir Mehmûd
3-Tarq Ezîz Îsa
4-Ehmed Husên Xader
5-Ezîz Salih Hesen
6-Fazil Selfih Mihamed
7- Sebawî Îbrahîm El Hesen
8- Watban Îbrahîm ElHesen
9- Sebir Ebdulezîz Husên
10- Mihemed Xedîr Sebah
11- Fazil Ebas Îbrahîm
12- Ayad Teha Şehab
13- Nûman Elî Mihemed Silêman
14 Ebdulhemîd Silêman Îbrahîm
15- Seid Salih Ehmed

PUKMEDIA - ARŞÎF